Wat Blijft - Audiodoc

De vorig jaar overleden politicus, schrijver en wetenschapper Jan Terlouw wist op z’n vijfentachtigste de harten van veel Nederlanders opnieuw te veroveren tijdens een optreden in het tv-programma DWDD met zijn pleidooi voor een humane samenleving. Dit pleidooi ging met de metafoor ‘touwtje uit de brievenbus’ de geschiedenis in. Hij heeft er dan al een bewogen en actief leven op zitten: hij is wetenschapper, fractielid en minister namens D66 én schrijver van de jeugdboeken ‘Koning van Katoren’ (1971) en ‘Oorlogswinter’ (1972) en tenslotte Commissaris van de Koningin in Gelderland.   Journalist en podcastmaker Botte Jellema volgt zijn spoor terug en praat met:  -dochter Sanne Terlouw die samen met haar vader ook enkele jeugdboeken schreef; -biograaf Joep Boerboom die in 2016 het boek ‘Jan Terlouw. Jeugdboekenheld op het Binnenhof’ schreef; -jeugdboekenrecensent Jaap Friso van De Grote Vriendelijke Podcast over jeugdliteratuur; -en Annette Mul, partner van Terlouw tijdens de laatste jaren van zijn leven.

In Wat blijft audiodoc een portret van de vorig jaar overleden choreograaf en fotograaf Hans van Manen. Van Manen was een choreograaf die meer dan 150 balletten schreef en daarmee ook internationaal grote faam verwierf. Als Amsterdams kind van een Duitse moeder en een vader die al jong overleed, groeide Van Manen op in armoede. Op zijn zestiende, bewust van zijn homoseksualiteit en zijn liefde voor de dans, besloot hij niet meer naar school te gaan en koos hij voor zijn artistieke leven.     Podcastmaker en journalist Maarten Dallinga volgt zijn spoor terug. Hij praat met:    -Henk van Dijk, bijna een halve eeuw de partner van Hans én zijn vaste ‘cameragraaf’, de persoon die choreografieën vastlegt op beeld. Van Manen heeft de rechten op zijn werk aan hem overgedragen.     -Rachel Beaujean, danser en tot voor kort adjunct-artistiek directeur van Het Nationale Ballet. Ze danste jarenlang in choreografieën van van Manen en is nu als directeur van de Hans van Manen Foundation, verantwoordelijk voor het instuderen en doorgeven van zijn werk, over de hele wereld.     -Sjeng Scheijen, die de biografie ‘Gelukskind’ over Hans van Manen schreef. Eerder publiceerde hij de biografie van dans- en kunstpionier Sergej Diaghilev, die inmiddels wereldwijd is erkend als standaardwerk.  

In Wat blijft audiodoc een aflevering over de Frans-joodse filosoof Emmanuel Levinas. Levinas wordt gezien als ‘de filosoof van de Ander’, consequent met een hoofdletter geschreven om het belang van de aanwezigheid van de andere mens te benadrukken. Levinas overleefde de Tweede Wereldoorlog, maar zijn familie werd uitgemoord. Deze helse geschiedenis spoorde hem aan tot een pleidooi voor een betere en humane omgang tussen mensen.  Sinds zijn overlijden in 1995 is er sprake van een opleving van de belangstelling voor zijn werk. Publicaties van de Vlaamse moraaltheoloog Roger Burggraeve en de Vlaamse psychiater Dirk de Wachter spelen hierin een grote rol.   Journalist Marlous Lazal praat met:   -de Vlaamse psychiater Dirk de Wachter, die veel troost uit het werk van Levinas put; -moraaltheoloog Roger Burggraeve, gerenommeerd door zijn onderzoek naar het werk van Levinas, wat hem de bijnaam ‘Burginas’ opleverde; -de Vlaamse journalist en programmamaker France Guwy, die Levinas in 1985 interviewde voor de Ikon-televisie; -en theatermaker Adelheid Roosen die al jong kennis maakte met Levinas’ werk en het nog steeds als een leidraad in het leven ervaart. 

In Wat blijft Audiodoc een portret van schrijver en historicus Annie Romein-Verschoor. Samen met haar man Jan Romein verwierf ze bekendheid met de publicatie De lage landen bij de zee (1934), een op marxistische leest geschoeide vaderlandse geschiedenis. Een jaar later promoveerde ze bij Albert Verwey op De Nederlandsche romanschrijfster na 1880, waarvan de handelseditie een jaar later verscheen onder de titel Vrouwenspiegel. Zelf was ze een vrouw vol paradoxen: vurig pleitbezorger voor de gelijkheid tussen man en vrouw, maar ze schoof haar eigen werk zonder mopperen opzij om haar man de ruimte te geven. Ze was de eerste die wetenschappelijk onderzoek deed naar vrouwenliteratuur in Nederland, maar tegelijk was zij ook de hardste criticus van het werk van (bejubelde) vrouwelijke auteurs. Het was ook haar man Jan Romein die vooral wordt gezien als degene die een belangrijke rol heeft gespeeld bij de publicatie van het dagboek van Anne Frank. Maar is dat wel het hele verhaal?  Journalist Floortje Smit praat met:   -Hedy D'Ancona, kritische bewonderaar van Annie, ze vroeg haar te schrijven voor Opzij; -Annie’s kleindochters Merle Heinemeijer en Anne Romein; -Erica van Boven die werkte als hoogleraar Letterkunde aan de Open Universiteit en als hoofddocent Moderne Nederlandse letterkunde aan de Rijksuniversiteit in Groningen.

In Wat blijft audiodoc volgt presentator en journalist Nicole Terborg het spoor van de Surinaams-Nederlandse Astrid Roemer. Astrid Roemer, ze overleed in het begin van dit jaar, was één van de grootste schrijvers uit Suriname van de afgelopen eeuw. Ze pendelde een leven lang heen en weer tussen haar moederland Suriname en Nederland, België en Schotland. Ze schreef zowel proza als poëzie en was zich in haar werk zeer bewust van de koloniale verhoudingen tussen Suriname en Nederland. Ook de ongelijke verhouding tussen man en vrouw had haar aandacht; ze werd gezien als een feministisch schrijver, maar weigerde zich in een hokje te laten stoppen. Ze was enorm eigenzinnig en kwam regelmatig in opspraak. In 2016 ontving zij de P.C. Hooft-prijs, in 2021 werd haar de Prijs der Nederlandse Letteren toegekend en ook die mijlpaal werd niet zonder slag en stoot bereikt. Nicole Terborg, die de schrijver zelf ook meerdere malen ontmoette, praat met:  *Michiel van Kempen, emeritus-hoogleraar Nederlands-Caraïbische Letteren, schrijver, dichter, letterkundige en surinamist; *Nina Jurna, correspondent Latijns-Amerika. Ze begeleidde Astrid Roemer op een tournee door Brazilië; *Karin Amatmoekrim, Surinaams-Nederlandse schrijver en letterkundige; *programmamaker Charisa Chotoe, een vriendin van Astrid Roemer.

Benno Premsela was een befaamd vormgever en binnenhuisarchitect, een prominent figuur in de wereld van kunst en cultuur en daarnaast een gedreven pleitbezorger van homo-emancipatie. Hij was voorzitter van het COC, de belangenvereniging waar hij veel zichtbaarheid aan gaf. Hij was een belangrijk vertegenwoordiger die openlijk op televisie zijn homoseksualiteit besprak. Zijn grote verdienste is geweest de succesvolle lobby voor het afschaffen van Artikel 248bis, een wet uit het strafrecht waarmee homo's werden gediscrimineerd, gecriminaliseerd en gechanteerd. Zijn missie had alles te maken met zijn voorgeschiedenis. Premsela’s vader was een joodse huisarts en seksuoloog; hij werd samen met zijn vrouw en dochter in Auschwitz vermoord. Benno Premsela en zijn broer overleefden de oorlog. In Wat blijft audiodoc volgt journalist Botte Jellema zijn spoor terug. Hij praat met:  *Rob Tielman, oud-hoogleraar Sociologie en bevriend met Premsela;  *Harry Ribbens, oud-directeur van het Centrum voor Industriële vormgeving die met Premsela heeft samengewerkt;  *Ingeborg de Roode, conservator Industriële vormgeving van het Stedelijk Museum in Amsterdam; *en Dolly Bellefleur, het alter ego van Ruud Douma, die als dragqueen al decennia optreedt en een belangrijk boegbeeld is van de LHBTIQ+ beweging.   

Kunsthistoricus Henk van Os was een gedreven directeur van het Rijksmuseum in Amsterdam en begenadigd verteller over kunst- en cultuurgeschiedenis. Dat laatste deed hij in het Avro-televisieprogramma Beeldenstorm en het Vara-programma Museumschatten. Hij wist een groot en breed publiek aan zich te binden met zijn aanstekelijke en informatieve verhalen over de kunst. In deze aflevering van Wat blijft audiodoc volgt journalist Maarten Dallinga zijn spoor terug en praat met:    *Zijn zoon Pieter van Os, journalist bij NRC, met wie hij ook een briefwisseling onderhield. *Kees van Twist, vriend, voormalig directeur van het Groninger Museum en hoofdredacteur kunst & cultuur bij de Avro waar Henk van Os het programma Beeldenstorm maakte. *Caroline Bunnig, kunsthistorica, goede vriendin en oud-leerling van Henk van Os.

De Amerikaanse schrijver en essayist Joan Didion wist feilloos het Amerika van de jaren 60 en 70 vast te leggen en te becommentariëren. Ze was en bleef een relatieve buitenstaander en omdat ze verlegen en teruggetrokken opereerde, kon ze rustig het moderne leven van die jaren observeren. Het werd haar handelsmerk waarmee ze bekendheid verwierf. Een bekende uitspraak van haar was: ‘We vertellen onszelf verhalen om te kunnen leven’.  Haar eigen verhaal werd er één van rouw: ‘The year of magical thinking’ (‘Het jaar van magisch denken’, 2007) dat ze schreef na de dood van haar man John Dunne met wie ze een symbiotische relatie had. Dit rouwmemoire bracht haar wereldfaam. In deze aflevering van Wat blijft audiodoc volgt journalist Annette van Soest haar spoor terug en praat ze met:  *Joost de Vries, schrijver en chef van het essay- en boekenkatern van de Volkskrant. Hij stelde een bundel met essays van Didion samen, getiteld ‘De verhalen die we onszelf vertellen’.  *Jutta Chorus, journalist en schrijver die het werk van Didion tijdens haar studie journalistiek leerde kennen en Didion’s leven en dat van haar voorouders nareisde. *Carolien Borgers, presentator en podcastmaker, die vlak na de dood van haar vader ‘Het jaar van magisch denken’, wat haar troost en inzicht bood.