Innovatietalk 'AI op onze journalistieke redacties'

Hoe gaan journalistieke redacties om met de razendsnelle opkomst van kunstmatige intelligentie? Die vraag stond centraal tijdens een strategische Innovatietalk, georganiseerd door NPO Journalistiek en NPO Innovatie. In een sessie die bewust uitzoomde van losse tools naar fundamentele workflows en management, kwamen eindredacteuren van diverse journalistieke redacties bijeen. De unanieme conclusie na bijdragen van experts binnen en buiten de NPO: de AI-transitie is een collectieve uitdaging die vraagt om radicale samenwerking, duidelijke keuzes en een sector-overstijgende aanpak. De urgentie is nu.

De bijeenkomst legde de complexe realiteit van dit moment bloot. In september krijgt de innovatietalk een vervolg op het Festival van de Journalistiek in Deventer om de discussie breder in de sector aan te jagen. 

De spagaat op de redactievloer

De worsteling op de redacties werd treffend geïllustreerd door Merlijn Ensing (Nieuwsuur) en Gerson Veenstra (EenVandaag). "We hoeven niet voorop te lopen, maar we moeten zeker niet achterblijven," stelde Ensing. Bij Nieuwsuur wordt volop geëxperimenteerd, bijvoorbeeld met een ‘Red Team’ dat de eigen bias uitdaagt en subwerkgroepen die ethische vraagstukken onderzoeken. Het doel: meer tijd voor inhoud door administratieve taken te automatiseren. Tegelijkertijd is het een hobbelige weg. Kennis borgen is lastig wanneer getrainde collega's ook weer vertrekken.

Veenstra benadrukte de frustratie van de bevlogen professional: "Je kunt zelf heel veel, maar je hebt te maken met organisatorische beperkingen zoals bij het aanvragen van een API-key." Hij schetste de spanning tussen de traditionele focus op tv en de noodzaak om wendbaar te zijn. Om te kunnen innoveren zijn tijd, geld, training én begeleiding nodig. "Je wilt er samen van profiteren, dus dit moet zowel bij de omroepen als centraal bij de NPO worden opgelost."

Een blik van buiten: filosofie, vertrouwen en kernprocessen

Als het gaat over redactionele uitdagingen met nieuwe ontwikkelingen en vooral waarom ze vaak zo stroef lopen praten we vaak over het samenbrengen van techniek en inhoud. Alleen is dat lastig want er wordt letterlijk een andere taal gesproken soms. Ze stonden nu voor even samen op het podium: Laurens Vreekamp (auteur, journalist en voormalig innovatiemanager bij Google) en Floris Weging (field CTO Incentro). 

Laurens wil radicaal investeren in "de mens" op de redactie. Hij ziet de mens in onze processen eigenlijk als het enige echte uitweg om goed met AI om te gaan. Niet als de human in de loop: "dan bestaat het risico dat we zelfscan medewerkers worden" maar door te werken aan wat we willen, kunnen en leuk vinden om te doen.

Floris durft te stellen dat we hiermee eigenlijk op een verkeerde manier naar ons zelf kijken en er een self fulfilling prophecy onstaat. Hij is het weliswaar eens met Laurens dat het niet moet gaan over de human in de loop.

Maar volgens Floris heeft dat een andere reden: "Er is helemaal geen reden tot discussie over mens in het proces, wél over de lopende band waar die aan staat te werken. De big tech zal de komende tijd alleen maar nieuwe lopende banden aanbieden en je kan dit niet stoppen. Maar het risico is nu dat je jouw producten op die lopende band gooit zonder te weten waar die naar toe rolt. We vergeten dat die lopende banden in verbinding staan met alle andere onderdelen van onze fabriek.

De discussie moet gaan over al die onderdelen bij elkaar. Hoe verhouden dingen zich tot elkaar en waar kunnen we onze mensen tot hun recht laten komen. Op dat niveau krijgen we ook weer grip op de situatie.

Concrete voorbeelden: RTL en ANP transformeren

Dat een holistische aanpak werkt, bleek uit de presentaties van RTL Nieuws en het ANP. Rig Hehenkamp (transformatie & innovatielead bij RTL Nieuws), beschreef hoe zij hun hele ecosysteem opnieuw uitdenken. Met nieuwe rollen als de ‘distributie-redacteur’ en met een ‘infinite workflow’ wordt de hele organisatie ingericht op wendbaarheid en impact. "Begin bij de inhoud, niet bij het platform," aldus Hehenkamp. Haar tip aan de NPO: "Zorg voor multidisciplinaire samenwerking. Haal techneuten de redactie op."

Martha Riemsma (algemeen directeur van het ANP), benadrukte de noodzaak om terug te keren naar de kernwaarden. Voor het ANP is dat "kloppende informatie". Vanuit die basis wordt AI ingezet. Dit gebeurt via vier sporen: AI-redacteuren die processen efficiënter maken (zoals feitenfilters), het opstellen van duidelijke richtlijnen, het AI-vaardig maken van alle medewerkers, en het beschermen van de journalistiek als geheel in het publieke debat.

De noodzaak van publieke samenwerking

Een terugkerend thema was de afhankelijkheid van Big Tech. Ivar Kolkman en Rik Jager (Universiteit van Amsterdam) presenteerden een mogelijke uitweg: publiek-private samenwerking. Via initiatieven als npuls.nl en EduGenAI bouwen onderwijs- en publieke instellingen aan een eigen, autonome AI-infrastructuur. "De data staat bij ons, juridisch afgestemd via SURF," legden ze uit. "We hebben nu nog waarde voor Big Tech met onze gevalideerde data. Dat is onze hefboom. Dit is een ‘nu of nooit’-moment om te voorkomen dat we onze eigen data over vijf jaar duur moeten terugkopen."

De weg vooruit: van urgentie naar actie

Aan het einde van de sessie, overgedragen door Karlijn van NPO Journalistiek aan haar opvolger Dylan van Rijsbergen, was de conclusie glashelder. Dit is geen probleem dat elke redactie individueel kan oplossen. Er moet een gezamenlijke werkgroep komen die strategische lijnen uitzet en de vertaalslag naar executie maakt.

"We moeten keuzes maken en prioriteiten stellen," klonk het in de zaal. "Wat gaan we niet meer doen om hier ruimte en budget voor te creëren?" De druk van de dagelijkse productie is hoog, maar de urgentie om nu te handelen is groter. Er moet een duidelijk doel komen voor de komende twee jaar. Het is tijd om de krachten te bundelen: niet alleen binnen de NPO, maar in een breder ecosysteem met andere publieke partners. Want de waarde van journalistiek, de aandacht en het menselijk contact, is een luxe die we samen moeten beschermen en versterken voor de toekomst.

Tijdens het festival van de journalistiek op 18 september in Deventer organiseren NPO Innovatie en NPO Journalistiek nog een vergelijkbare sessie, waar een stap dieper op de materie zal worden ingegaan.