Tip van Pieteke Dik
Stedelijk Museum Alkmaar
Voor de serie ‘Stedelijk Museum van…’ ben ik deze week in het Stedelijk Museum Alkmaar. Het Stedelijk Museum Alkmaar is een groot museum, met een uitgebreide eigen collectie. Van schilderijen uit omstreeks 1510 tot schilderijen uit 2025: het hangt er allemaal. Het museum heeft een grote vaste collectie, met prachtige stadsgezichten en portretten van of door Alkmaarders . Ook kent het een grote afdeling met alleen Bergense School: de expressionistische stijl die rond 1915 in en om het dorpje Bergen, vlakbij Alkmaar, ontstond.
Ik heb afgesproken met conservator Tristan Schiff, die een rondleiding geeft langs een paar hoogtepunten van de collectie. Ik neem jullie mee!
Gezicht op Alkmaar van Simon Ruysdael
Het eerste schilderij dat Tristan graag wil laten zien is een gezicht op Alkmaar van Salomon van Ruysdael, uit 1644. Dat was een bewogen jaar voor de schilder, omdat toen zijn broer overleed, die in Alkmaar woonde. In die tijd heeft hij deze stad dus vaak bezocht. Bovendien kreeg Salomon de voogdij over de kinderen van zijn broer, een roerige tijd in het leven van de kunstenaar dus. Echter, niets daarvan is terug te zien op dit schilderij. Op het doek zie je in de voorgrond vooral het dagelijks leven zoals dat in die tijd eruit zal hebben gezien. Het is een mooi beeld van Alkmaar in de zeventiende eeuw. De kerk torent nog hoog boven de andere gebouwen van de stad uit. Ook zie je een hoog ooievaarsnest voor de kerk. Ergens op die plek staat nu het museum, vertelt Tristan lachend. ‘’Dan heb je gelijk een indruk van waar je bent in Alkmaar!’’
Dit schilderij is een opvallend schilderij in het oeuvre van Salomon van Ruysdael: de meeste van zijn schilderijen zijn voor een groot deel fantasie. Hij verbeeldde graag dingen die niet echt bij de stad hoorden, maar die hij interessant vond om het schilderij levendiger te maken. Vaak klopte zijn werk dus niet topografisch, maar dit gezicht op Alkmaar is opvallend kloppend. Veel van de details zijn te herleiden naar hoe de stad er in de zeventiende eeuw uitzag.
De nieuwste aanwinst van het museum
De volgende stukken waar Tristan me mee naartoe neemt zijn de nieuwste aanwinsten van het museum. Het zijn twee kleine schilderijtjes die naast elkaar hangen, met op elk schilderij twee vrouwelijke heiligen. De schilderijen zijn een half jaar geleden aangekocht en zijn nu de vroegste stukken van de collectie. Ze zijn gemaakt omstreeks 1510, door een onbekende schilder. Het is gebruikelijk in de kunstgeschiedenis zo’n schilder dan een noodnaam te geven, legt Tristan uit. ‘’Dat is een term die we in de kunstgeschiedenis gebruiken voor een kunstenaar die we niet bij naam kennen. Maar die we op basis van stilistische kenmerken wel een bepaald oeuvre kunnen toeschrijven.’’ Deze schilderijen zijn toegeschreven aan een kunstenaar die heeft gewerkt voor de Alkmaarse markt.
Op de schilderijen zijn vier vrouwelijke heiligen te zien, in een soort kloostertuin. Ze zijn allemaal te herkennen aan attributen en details, bijvoorbeeld de draak die onder de jurk van de heilige Margaretha vandaan komt. Een nog opvallender detail is de afgehakte borst van de heilige Agatha, die ze zelf vast heeft in een tang. ‘’Haar martelaarsverhaal, een van de martelingen die zij onderging, was dat haar borst werd geamputeerd. Dus eigenlijk verbeeldt zij hier haar martelaarschap, door die borst zo in die tang vast te houden. Op het eerste gezicht een beetje gek, maar het vertelt ons dus naar wie we hier kijken.’’
Bergense meubelmaker voor de Zonnekoning
In het museum is er ook veel toegepaste kunst te vinden, zoals meubelkunst, maar ook glaswerk en tafelzilver. Het laatste stuk dat Tristan laat zien is een bijzondere zeventiende-eeuwse kast. Deze kast is gemaakt van ebbenhout, dat is ingelegd met verschillende stukjes hout, om een bloemenpatroon te maken. Deze meubelmaker stond daarom bekend. Hij heette Pierre Golle, of eigenlijk Pieter Goolen, uit Bergen. Hij is gaan werken aan het Hof van Lodewijk XIV in Parijs als hoofdmeubelmaker. Daar maakte hij dit kabinet, voor de Zonnekoning. Deze specifieke techniek van houtinleggen heeft Pieter Goolen geïntroduceerd en later is het naar zijn schoonzoon vernoemd, die er mee verder ging.
In het Stedelijk Museum Alkmaar is veel meer te vinden dan schilderijen en zeventiende-eeuwse kabinetten. Er is ook veel hedendaagse kunst en er zijn wisseltentoonstellingen, met op dit moment werk van Marc Ruygrok, Emo Verkerk en de foto-expositie Alkmaar in Beeld – door de lens van toen en nu met werk van verschillende fotografen. Er zijn meerdere afleveringen van Tussen Kunst en Kitsch opgenomen in Stedelijk Museum Alkmaar. Je kijkt hier de aflevering uit 2025 terug, waarin je ook een mooie introductie van het museum krijgt door Frits Sissing!
Heb jij nog een tip voor een stedelijk museum waar een kijkje nemen de moeite waard is? Laat het ons weten via Instagram én kijk daar ook het item over het Stedelijk Museum van Vianen terug. Het verslag van mijn bezoek in Vianen lees je hier.
