Terugblik: NPO innovatietalk op NLJF

Op vrijwel iedere redactie in Nederland wordt inmiddels volop met kunstmatige intelligentie geëxperimenteerd. Nieuwe tools worden getest, pilots opgestart en individuele journalisten proberen uit wat wel en niet werkt. Maar terwijl de werkvloer pioniert, blijven de fundamentele, strategische leiderschapsvragen opvallend vaak liggen. Welke journalistieke waarden willen we met technologie versterken? Wie houdt de regie over data, archieven en werkwijzen? En welk werk moet onder alle omstandigheden menselijk handwerk blijven?

NPO Innovatietalk

Tijdens een drukbezochte editie van de NPO Innovatietalk (on tour) in de Rococozaal in Deventer trapte moderator Bart Jan Cune bewust op de rem. Geen parade van glimmende tooldemonstraties of makkelijke succesverhalen, maar een scherp en open gesprek over verantwoordelijkheid, organisatorische weerstand en keiharde keuzes. Uit een bliksemsnelle zaalinventarisatie bleek de spagaat direct: vrijwel alle aanwezige hoofdredacteuren en mediaprofs zagen dat er met AI wordt geëxperimenteerd op hun vloer, maar slechts een enkeling kon helder benoemen welke journalistieke leiderschapskeuze daar momenteel strategisch aan gekoppeld is.

De urgentie van de grondstof: het venster van twee jaar (Martha Riemsma — ANP)

 Martha Riemsma, algemeen directeur van het ANP, opende het inhoudelijke gesprek met een indringende waarschuwing: redacties hebben nog maar circa twee jaar de tijd om hun eigen randvoorwaarden, data-infrastructuur en ketenbescherming op orde te brengen. Doen ze dat niet, dan dicteren Big Tech en externe platforms definitief de spelregels van ons informatielandschap.

"Als we kijken naar de opkomst van GPT-modellen, voelen we allemaal die urgentie. Bij het ANP zijn we gaan kijken hoe we onze rol als leverancier van de feitelijke 'grondstof' kunnen beschermen. Waar het publiek het vertrouwen kwijtraakt doordat informatie via allerlei intermediaire apps weglekt, moeten wij terug naar de basis: het bronmateriaal en de boots on the ground." [Martha Riemsma, algemeen directeur ANP]

Om deze visie op de eigen redactievloer vorm te geven, hanteert het ANP vier concrete sporen:

• AI-redacteuren als ambassadeurs: Er zijn twee specifieke AI-redacteuren aangesteld die binnen de door IT gestelde kaders werkprocessen versnellen en vergemakkelijken.

• Het stoplichtmodel: Een heldere categorisering voor de redactie (groen = veilig te gebruiken in eigen omgeving; oranje = experimenteren onder voorwaarden; rood = absoluut verboden).

• Slimme feitenfilters: Het inzetten van AI-agents die grote hoeveelheden binnenkomende onderzoeksrapporten scannen op kwaliteit en methodiek (zijn de cijfers verouderd, is er sprake van belangenverstrengeling?) alvorens een journalist er tijd in steekt.

• Liquid journalism & bronbescherming: Het opbouwen van gestructureerde basisinformatie en ingrediënten die journalisten ondersteunen zonder de menselijke geschreven productie over te nemen.

Riemsma benadrukte dat dit geen individueel feestje van één redactie kan blijven. Daarom bouwt het ANP samen met andere mediapartijen aan een brede mediacoalitie. In overleg met het ministerie van Economische Zaken en het ministerie van OCW wordt gewerkt aan afspraken voor een beschermde publieke dataruimte, zodat hoogwaardige Nederlandse journalistieke data niet ongecontroleerd in Amerikaanse clouds verdwijnt.

De 'wayfinder' en de nieuwe poortwachter (Ezra Eeman — NPO / WAN-IFRA)

Ezra Eeman, optredend als internationale wayfinder vanuit zijn ervaring bij NPO Strategie, Mediahuis en WAN-IFRA, sloot naadloos aan bij Riemsma’s urgentie. Eeman waarschuwde dat hoofdredacteuren die blijven steken in losse, schattige AI-pilots op hun eigen eilandje, hun belangrijkste leiderschapstaak verwaarlozen.

AI is volgens Eeman een platform-neutrale hefboomtechnologie. Het grote gevaar aan de achterkant van media-organisaties is niet zozeer dat een tooltje een tekst verkeerd samenvat, maar dat er een nieuwe, oppermachtige poortwachter tussen de burger en de journalistieke inhoud komt te staan.

"Als wij ons als sector gefragmenteerd opstellen, worden we door de grote techgiganten heel eenvoudig uit elkaar gespeeld. Zij hoeven maar met een paar grote spelers deals te sluiten en de rest is aangeschoten wild. Zodra een AI-interface of agent de primaire ingang wordt voor de consument, verlies je het rechtstreekse contact met je publiek als je je datastructuur en 'content provenance' achter de schermen niet hebt geregeld." [Ezra Eeman, NPO Strategie / WAN-IFRA]

Eeman wees er daarbij op dat recente internationale onderzoeken laten zien dat momenteel slechts 0,16% van de nieuwsmedia actieve content provenance (zoals C2PA-standaarden voor herleidbaarheid van bronnen) technisch heeft ingeregeld. Wie nu zijn datahuishouding en metadatering niet organiseert, verliest straks niet alleen zijn distributie, maar ook zijn maappelijke relevantie.

De operatie op de vloer: van 48 tools naar de 'infinite workflow' (Rig Hehenkamp — RTL Nieuws) 

Waar Riemsma en Eeman de strategische kaders schetsten, bracht Rig Hehenkamp (transformatie- en innovatielead bij RTL Nieuws) het gesprek naar de rauwe realiteit van de dagelijkse redactiepraktijk.

Hehenkamp beschreef hoe RTL Nieuws vijf jaar geleden begon met een grondige inventarisatie. Destijds werkte de redactie met maar liefst 48 verschillende losse softwaretools die onderling geen enkele samenhang vertoonden. Door alle redacteuren diepgaand te interviewen over hun echte expertise, werd duidelijk dat verandering niet begint bij technologie, maar bij de menselijke werkwijze.

RTL saneerde het woud aan applicaties en bouwde één overkoepelend, story-centric ecosysteem op basis van het platform Saga/Mimir. Binnen deze infinite workflow is de journalistieke productie opgesplitst in drie heldere stromen:

1. Flow A (De dag): Het volgend nieuws van de dag, strak en gestroomlijnd.

2. Flow B (De planning): De plek waar de redactie haar journalistieke onderscheid, diepgang en unieke profiel claimt.

3. Flow C (Breaking news): De acute nieuwspieken.

"Als je werkwijzen verandert, organiseer je automatisch je eigen weerstand op de redactie. Journalisten hebben van oudsher een hekel aan metadateren of 'mapjes vullen'. Maar techniek en redactieproces zijn twee kanten van dezelfde medaille. Door de tooling zo in te richten dat de techniek de journalist ongemerkt ondersteunt, koop je op de lange termijn tijd terug om verhalen inhoudelijk beter te maken." [Rig Hehenkamp, RTL Nieuws]

De menselijke maat: zelfscankassa versus kletskassa (Laurens Vreekamp)

AI-expert en auteur Laurens Vreekamp hield de zaal een spiegel voor. Hij waarschuwde voor de heersende reflex van veel managementteams om generatieve AI vooral in te zetten als een 'sneller paard': nóg meer nieuwsbrieven, nóg meer pushberichten en nóg meer snelle artikelen tikken.

Vreekamp haalde een historische IBM-quote uit 1979 aan om de essentie van menselijke verantwoordelijkheid te onderstrepen: "A computer can never be held accountable, therefore a computer must never make a management decision". Generatieve AI dreigt op redacties een grote verdoezelaar en afleider te worden als het louter om productiviteit draait.

"We dreigen onszelf in de journalistiek te 'optimizen to death'. Bedenk wat er bij de supermarkt gebeurde: caissières die voorheen een praatje maakten met de klant, werden gepromoveerd tot zelfscan-controleur. Dat levert meer frustratie, meer agressie en vervelender werk op. In de journalistiek dreigt hetzelfde als redacteuren alleen nog AI-output mogen controleren. Bedenk liever wat de Jumbo deed: die voerde de 'kletskassa' in voor mensen die behoefte hebben aan echt contact. Maak je journalistiek zo 'duur' en menselijk mogelijk door de gewonnen tijd te investeren in nominale aandacht voor je publiek." [Laurens Vreekamp, AI-expert & auteur]

De leiderschapslens en de weg vooruit (Karlijn Goossen)

In het afsluitende blok legde Karlijn Goossen (NPO Journalistiek) de leiderschapslens over de bijdragen van de tafelgasten. Zij vatte de kern van de organisatorische knoop samen: de constante spanning op redacties tussen de waan van de dag en het durven nemen van langetermijnbeslissingen over systemen, geld en mensen.

Na een interactieve pair & share-opdracht, waarbij de zaal twee minuten met de buren sprak over AI-beslissingen die op hun eigen redactie worden uitgesteld, vloeiden de inzichten samen.

Goossen betoogde dat leiderschap vraagt om een radicale herbezinning op de granulariteit van ons vak. Journalistiek leiderschap gaat niet over het aanschaffen van het nieuwste model, maar over het op korrelniveau begrijpen wat je feiten, je bronnen en je menselijke verhalen waard zijn.

Conclusie: wat moet iedere journalistieke leider voor 2027 doen?

In een bliksemsnelle slotronde formuleerde de tafel de keiharde takeaways voor de zaal:

1. Martha Riemsma (ANP): "Stop met afwachten op je eigen eilandje. Bepaal je kaders met een stoplichtmodel en neem je ketenverantwoordelijkheid."

2. Ezra Eeman (WAN-IFRA): "Kijk waar de bal naartoe gaat. Regel de achterkant van je data-infrastructuur en zorg dat er geen poortwachter tussen jou en je publiek komt te staan."

3. Rig Hehenkamp (RTL Nieuws): "Haal de techneuten de redactie op. Breng inhoud en techniek samen in één story-centric workflow."

4. Laurens Vreekamp: "Gebruik AI niet voor meer massa-productie, maar gebruik de gewonnen ruimte om je publiek echte, onverdeelde aandacht te geven."

5. Karlijn Goossen (NPO): "Eigenaarschap pakken. Maak van AI een integraal onderdeel van je redactieorganisatie en blijf bouwen aan een gezamenlijke sectorbrede aanpak."

De bijeenkomst in Deventer liet zien dat de periode van vrijblijvend experimenteren definitief voorbij is. De opdracht voor 2027 is helder: niet de techniek volgend toepassen, maar keihard leiderschap tonen op de achterkant, de data en de menselijke essentie van het vak.