Tip van Pieteke Dik
Milou over haar documentaire Spijtmoeders
In 2024 kwam de documentaire Spijtmoeders (VPRO) van regisseur Milou Gevers uit. Ik maakte een video met schrijfster Rosalie Dielesen en haar recent verschenen boek Je moeder (hier te zien op Instagram). In dit boek staat het kind van een spijtmoeder centraal. Vervolgens keek ik de documentaire Spijtmoeders nog eens. Ik vind het een prachtige documentaire, waarin Milou in gesprek gaat met spijtmoeders en deze gesprekken zijn op indrukwekkende wijze visueel gemaakt met poppen en stop-motion. Ik vroeg Milou naar het maakproces van deze documentaire. Want hoe kom je op dit onderwerp en wanneer bedenk je dat je gebruik wil maken van stop-motion en poppen? Ze vertelt uitgebreid over het maakproces én over haar volgende project.
Kan je jezelf even voorstellen? Hoe ben je regisseur geworden, wat zijn projecten waar je trots op bent?
Na mijn studie culturele antropologie ging ik naar de Filmacademie, waar ik in 2020 afstudeerde als documentaireregisseur. Mijn afstudeerfilm Waarom bleef je niet voor mij? – een persoonlijke documentaire over kinderen die hun ouder verloren aan zelfdoding – won onder meer een Oscar voor beste studentenfilm. Daarna maakte ik de jeugddocumentaire Zomer zonder jou, waarin Julie samen met haar pasgescheiden moeder naar een éénoudercamping in Frankrijk gaat. Door andere kinderen van gescheiden ouders te ontmoeten, vindt ze een uitlaatklep voor haar gevoelens en leert ze omgaan met haar pijn. Met die film reisde ik de hele wereld over, ik ben er nog steeds trots op. Mijn eerste midlength-documentaire was Spijtmoeders. Mijn eerste drie films gingen dus allemaal over ouder-kindrelaties – een onderwerp dat me blijft fascineren.
In 2024 kwam je documentaire Spijtmoeders (VPRO) uit. Hoe kwam je op het idee hiervoor?
Toen ik zwanger was van mijn eerste kind, raakte ik geïnteresseerd in alles wat te maken had met het moederschap en de verwachtingen eromheen – de invloed op je leven, relatie, carrière en identiteit. Zo las ik onder andere het boek Regretting Motherhood van de socioloog/onderzoekster Orna Donath, waarin ik las dat er moeders bestonden met spijtgevoelens. Orna Donath beschreef de redenen hierachter zo helder dat ik niet anders kon dan begrip krijgen voor deze moeders. Op social media verschenen vlak daarna kritische artikelen over spijtmoeders, en werd dit soms platgeslagen tot ‘spijt hebben van je kind’. Ik wilde een genuanceerder beeld schetsen: hoe spijt van het moederschap naast liefde voor je kind kan bestaan, en wat de redenen achter die gevoelens kunnen zijn.
Kun je ons iets vertellen over het begin van dat proces? Waar ga je zoeken?
De redenen voor spijtgevoelens zijn heel uiteenlopend, maar gaan vaak over man-vrouwverhoudingen, genderrollen en maatschappelijke verwachtingen. Ik zocht daarom drie moeders die elk één van die thema's vertegenwoordigen. Eén moeder verloor bijvoorbeeld haar identiteit door alles wat ze moest opgeven voor het moederschap, een ander werd geconfronteerd met jeugdtrauma's waardoor ze angstig was te falen als moeder en daarop afgerekend te worden. Er waren veel voorgesprekken nodig om te ontdekken of iemand het moederschap zwaar vond, of ook spijtgevoelens had. Die grens is dun, en soms durfden moeders die gevoelens nauwelijks aan zichzelf toe te geven.
Kun je ons meer vertellen over het vervolg. Ik kan me voorstellen dat je op een gegeven moment de moeders hebt gevonden, maar die wilden niet in beeld omdat er zo’n taboe op ligt. Hoe kwam je op het idee met poppen en stop-motion te werken? En werkte dat meteen zoals jij het voor je zag, of is dat nog een grote zoektocht geweest?
Ik heb zelf vooraf al besloten de moeders niet in beeld te brengen. Ik vond het belangrijk dat zij konden kiezen of en wanneer ze dit met hun kinderen wilden bespreken. En ik wilde ze beschermen tegen hatelijke reacties. In documentaires wordt vaak gewerkt met vervormde stemmen en geblurde stemmen, maar dit kan onbedoeld criminaliserend werken – dat wilde ik voorkomen. Met het poppenspel zocht ik een creatieve vorm waarmee de vrouwen hun verhaal konden vertellen zonder herkenbaar in beeld te komen, maar waarbij je wel een gezicht hebt waarop je emoties kan projecteren. Zo konden ze vrijuit praten.
Zelf ben je ook moeder, hoe heeft het maken van deze documentaire je kijk op het moederschap veranderd? Of heeft het moederschap je kijk op spijtmoederschap juist veranderd?
Ik heb in mijn jeugd ook een stabiele moederfiguur gemist (ik verloor haar aan zelfdoding, waarover ik eerder de documentaire Waarom bleef je niet voor mij? maakte, red.) en heb me natuurlijk vaak afgevraagd waarom zij die rol niet kon vervullen. Zij was geen spijtmoeder, maar ze vond het moederschap en het opgeven van een deel van haar identiteit wel zwaar. Als kind begreep ik dat niet. Door de verhalen van moeders die ik ontmoette in Spijtmoeders kwam er ruimte om me in te leven in de andere kant: hoe is het om moeder te zijn zonder geld voor een oppas, zonder eerlijke rolverdeling thuis, zonder vangnet of goed rolmodel? Ik heb van het maken van Spijtmoeders vooral geleerd dat of je kan genieten van het moederschap afhankelijk is van dat soort structurele factoren. Hoewel ik zelf wél opnieuw zou kiezen voor het moederschap, begrijp ik moeders die dat niet zouden doen nu beter. En ik ben me bewuster van mijn eigen privileges als moeder, zoals een betrokken partner en een eerlijke rolverdeling thuis.
Hoe vind jij het dat er nu, bijvoorbeeld door het boek van Rosalie, aandacht komt voor de kinderen van spijtmoeders? Ik heb het idee dat jij met je documentaire het onderwerp spijtmoederschap meer bespreekbaar hebt gemaakt en dat er daardoor nu ook weer meer ruimte komt voor het daaropvolgende, logische onderwerp van de kinderen van de spijtmoeders. Hoe kijk jij daar tegenaan?
Ik vind het heel waardevol dat thema's zoals dit vanuit verschillende perspectieven belicht worden. Het perspectief van kinderen is overigens niet nieuw – thema's als niet gezien worden door je ouder, het gevoel hebben niet geliefd te zijn – worden gelukkig wel degelijk besproken. Wat wel vaak onbesproken blijft, is het feit dat er ook moeders zijn die bij hun gezin vertrekken. Rosalie's moeder vertrok toen zij 14 was en ze hebben geen contact meer. Wat opvalt is dat dit verschilt van wat ik in mijn onderzoek tegenkwam: de spijtmoeders die ik sprak hebben allemaal contact met hun kinderen en proberen juist, ondanks hun spijtgevoelens, een zo goed mogelijke band te hebben met hun kinderen.
Rosalie schrijft dat ze niet weet of haar moeder een spijtmoeder is – ze hebben het er nooit over gehad, maar ze heeft het zich weleens afgevraagd. Ik las haar boek daarom niet zozeer als het verhaal van een kind van een spijtmoeder, maar vooral als een verhaal over het taboe wanneer een moeder vertrekt en over hoe moeilijk het is om je moeder te zien als mens, met eigen behoeftes, verlangens en tekortkomingen. Omdat moederschap als de meest diepe, wezenlijke band wordt gezien, beoordelen we moeders die vertrekken heel anders dan vaders die hetzelfde doen.
Waar werk je op dit moment aan? Is dat weer iets waar zo’n beeldende kunstvorm als de stop-motion en poppen in terugkomt? Of heeft het een totaal andere vorm? En verhoudt het onderwerp zich tot het onderwerp van Spijtmoeders of is dat totaal iets anders?
Ik ben bezig met een aantal nieuwe documentaireprojecten waar ik nog niet teveel over kan vertellen. Wat ik wel kan vertellen is dat in juni 2026 mijn eerste non-fictie boek in de boekhandel ligt. Het is een satirisch boek over onze relatie met onze smartphone. Vorig jaar heb ik een korte documentaire gemaakt over dit onderwerp: De smartphone-loze mens. Hoewel ik nog niet klaar ben met het thema ouder-kind relaties, was het heel bevrijdend een keer iets te maken over een ander onderwerp. Het schrijven smaakt naar meer en is iets dat ik graag wil blijven doen naast het maken van documentaires.
De documentaire Spijtmoeders (VPRO) kijk je via deze link op NPO Start.
