Tip van Rachel Pouwer
De Meestergids: 6 kunstwerken in het Rijksmuseum
In deze eerste aflevering van De Meestergids (NTR) sta je middenin het Rijksmuseum. Achter de iconische gevel in hartje Amsterdam komen ruim achthonderd jaar Nederlandse kunst en geschiedenis samen. Van wereldberoemde schilderijen tot alledaagse voorwerpen, van verhalen over handel en oorlog tot liefde, geloof en het gewone leven: elk object laat zien hoe Nederland is gevormd en verbonden is met de rest van de wereld. In de zalen hangen publieksfavorieten als De Nachtwacht van Rembrandt en Het Melkmeisje van Johannes Vermeer. Daarmee trekt het Rijksmuseum jaarlijks miljoenen bezoekers. Toch is de missie al meer dan twee eeuwen hetzelfde gebleven: kunst en geschiedenis bewaren, onderzoeken en doorgeven aan nieuwe generaties.
In deze aflevering van De Meestergids hoor je meer over zes bijzondere werken uit de collectie.
1. Shiva Nataraja (ca. 1100- ca. 1200)
Op het eerste gezicht lijkt dit een sierlijk dansend figuur. Maar als je beter kijkt, zie je dat elk detail een betekenis heeft. Dit bronzen beeld uit de twaalfde eeuw is Shiva, een van de belangrijkste goden uit het hindoeïsme. Hij danst midden in een ring van vlammen en verbeeldt daarmee de voortdurende cyclus van ontstaan, veranderen en verdwijnen. Volgens de hindoeïstische traditie houdt zijn dans het universum letterlijk in beweging. Tegelijkertijd staat hij, ondanks alle dynamiek, perfect in balans op één been.
Ook de kleine details vertellen een verhaal. Onder Shiva's voet ligt een dwergje dat onwetendheid symboliseert. Op zijn voorhoofd zit een derde oog, dat staat voor inzicht en kennis. En tussen zijn wapperende haren is de godin Ganga verstopt, de personificatie van de heilige rivier de Ganges. Volgens een oude mythe ving Shiva haar op in zijn haar, zodat haar enorme kracht de aarde niet zou verwoesten. Zo laat het beeld zien dat Shiva niet alleen vernietigt, maar ook beschermt.
Bijzonder is dat dit beeld oorspronkelijk helemaal niet bedoeld was om stil in een museum te staan. Tijdens religieuze feesten werd het door de straten van Zuid-India gedragen, begeleid door muziek en rituelen. Dankzij een speciale bronsgiettechniek is ieder beeld bovendien uniek: na het gieten werd de mal vernietigd, waardoor er nooit twee precies hetzelfde zijn. Tegenwoordig is Shiva Nataraja een van de hoogtepunten van de Aziatische collectie van het Rijksmuseum, maar het beeld nodigt nog steeds uit tot hetzelfde als eeuwen geleden: even stilstaan (op één been) en aandachtig kijken.
2. De bedreigde zwaan - Jan Asselijn (ca. 1650)
Als je dit schilderij ziet, voel je meteen de spanning. Een zwaan spreidt haar vleugels, zet haar veren op en verdedigt haar nest fel. Jan Asselijn schilderde deze scène rond 1650 zo levensecht dat je bijna verwacht dat de zwaan elk moment naar voren vliegt. Door het lage gezichtspunt lijkt ze extra groot en indrukwekkend. En kijk eens naar al die details: de veren, het nest en zelfs de uitwerpselen op de grond.
Op het eerste gezicht lijkt dit een schilderij over de natuur, maar later kreeg het een heel andere betekenis. Jaren nadat Asselijn was overleden, werden er woorden op het doek toegevoegd. De zwaan werd gezien als raadpensionaris Johan de Witt, het ei stond voor Holland en de hond voor de vijand van de staat. Waarschijnlijk heeft Asselijn dat zelf nooit zo bedoeld. Toch zorgde die nieuwe uitleg ervoor dat het schilderij uitgroeide tot een nationaal symbool. Sterker nog: in 1800 was De bedreigde zwaan het allereerste kunstwerk dat werd aangekocht voor de Nationale Kunstgalerij, de voorloper van het Rijksmuseum.
Als je nog eens goed kijkt, zie je hoe knap Asselijn met licht heeft gespeeld. De zon lijkt langs de witte veren te strijken, waardoor ze bijna oplichten. Ook gebruikte hij subtiele tinten geel, grijs en blauw, zodat het verenkleed allesbehalve vlak oogt. Dat maakt dit schilderij niet alleen een spannend verhaal, maar ook een technisch hoogstandje. Het laat mooi zien hoe een kunstwerk door de eeuwen heen steeds opnieuw kan worden bekeken én opnieuw betekenis kan krijgen.
3. Poppenhuis van Petronella Oortman (ca. 1686 - 1710)
Als je aan een poppenhuis denkt, denk je misschien aan speelgoed. Maar dit poppenhuis was daar nooit voor bedoeld. De rijke Amsterdamse Petronella Oortman liet het maken als pronkstuk. Jarenlang verzamelde ze de mooiste miniaturen, gemaakt door de beste ambachtslieden van haar tijd. Alles is echt, alleen dan in het klein: van zilveren serviezen en porseleinen borden tot meubels, schilderijen en textiel. Het resultaat? Een perfect miniatuur grachtenhuis dat laat zien hoe rijk en stijlvol een huishouden in de zeventiende eeuw kon zijn voor bepaalde groepen in de samenleving.
Als je goed kijkt, blijf je nieuwe details ontdekken. Er staan piepkleine boeken met echte tekst in de boekenkast, sommige laatjes kunnen echt open en in de linnenkast ligt zorgvuldig opgevouwen wasgoed. Zelfs in de keuken stroomt water en spuit een fontein. Het voelt bijna als een zoekplaatje waarin achter elke deur weer iets nieuws te vinden is. De oorspronkelijke poppen ontbreken. Behalve één: een ingebakerd babypopje in een zijden doopjurk.
Het poppenhuis vertelt ook iets over het ideale leven in de zeventiende eeuw. Alles is schoon, netjes en tot in de puntjes georganiseerd. Dat is geen toeval. Het huis laat zien hoe een perfect huishouden er volgens de elite uit zou moeten zien. Petronella gaf er zelfs zoveel geld aan uit dat je er een Amsterdams grachtenpand van had kunnen kopen. Daarom is haar poppenhuis nog altijd tot de beroemdste topstukken van het Rijksmuseum en heeft het zelfs schrijvers geïnspireerd, onder wie Jessie Burton voor haar roman The Miniaturist.
4. Meisje in de witte kimono - George Hendrik Breitner (1894)
Als je naar dit schilderij kijkt, voelt het bijna alsof je een stil, persoonlijk moment binnenstapt. Het meisje ligt ontspannen achterover en draagt een witte kimono waarvan de zachte plooien het licht opvangen. Haar gezicht is een beetje afgewend en de achtergrond is nauwelijks uitgewerkt. Daardoor gaat alle aandacht vanzelf naar haar houding en de stof van de kimono. Het lijkt alsof de tijd even stilstaat.
Het meisje op het schilderij is de zestienjarige Geesje Kwak, een van de vaste modellen van schilder George Hendrik Breitner. Hij maakte meerdere schilderijen én foto's van haar in verschillende kimono's. Voor Breitner was de kimono veel meer dan een mooi kledingstuk. Aan het einde van de negentiende eeuw waren veel Europese kunstenaars gefascineerd door Japan. Die belangstelling zie je duidelijk terug in dit werk. Tegelijk vertelt het schilderij ook iets over hoe Europeanen in die tijd naar Japan keken: met bewondering, maar vaak ook door een romantische bril.
Als je goed kijkt, zie je dat de witte kimono eigenlijk helemaal niet wit is. Breitner bouwde de stof op uit tinten grijs, blauw en crème, waardoor het licht er bijna overheen lijkt te glijden. Ook zijn losse penseelstreken vallen op. Van dichtbij lijkt het schilderij soms bijna een schets, maar als je een paar stappen achteruit doet, komt alles samen.
5. De zittende Amor, L'Amour menaçant - Étienne-Maurice Falconet (1757)
Als je dit beeld ziet, valt één detail meteen op: Amor houdt een vinger voor zijn mond. Alsof hij je iets wil vertellen, maar tegelijkertijd vraagt om stil te zijn. De Romeinse liefdesgod zit ontspannen op een wolk, met een pijl binnen handbereik en een bijna ondeugende glimlach op zijn gezicht. Hij oogt als een onschuldig kind, maar schijn bedriegt. Volgens de maker, de Franse beeldhouwer Étienne Maurice Falconet, is liefde juist op haar gevaarlijkst wanneer je haar niet ziet aankomen.
Als je om het beeld heen loopt, gebeurt er iets bijzonders. Het lijkt alsof Amor je blijft aankijken en jou uitkiest als zijn volgende doelwit. Dat is precies de bedoeling. Het beeld is zo gemaakt dat je er onderdeel van wordt. Het "ssst"-gebaar maakt je medeplichtig aan zijn geheime plan, terwijl hij ondertussen een pijl uit zijn koker pakt. Zelfs de titel, L'Amour menaçant ("de dreigende liefde"), verwijst daarnaar. Niet omdat Amor er dreigend uitziet, maar omdat verliefd worden je vaak overvalt op het moment dat je het het minst verwacht.
6. De zeven werken van barmhartigheid - Meester van Alkmaar (1504)
Je ziet een drukke straat vol mensen. Mensen die brood uitdelen, zieken verzorgen, reizigers onderdak geven en gevangenen bezoeken. Samen vormen ze de zeven werken van barmhartigheid: goede daden waarmee je volgens de christelijke traditie voor een ander zorgt. Als je goed kijkt, zie je dat Jezus in bijna ieder tafereel tussen de mensen staat. Soms valt hij nauwelijks op, maar daarmee laat de schilder zien dat hulp aan een ander ook een daad van geloof is.
Het bijzondere is dat dit schilderij niet alleen een religieuze boodschap vertelt, maar ook een kijkje geeft in het dagelijks leven rond 1500. Je ziet hoe de huizen eruitzagen, welke kleding mensen droegen en hoe rijk en arm naast elkaar leefden. Waarschijnlijk hing het oorspronkelijk in het Heilige Geesthuis in Alkmaar, waar armen, zieken en reizigers daadwerkelijk werden geholpen. Het schilderij herinnerde bezoekers en medewerkers eraan dat zorgen voor anderen net zo belangrijk was als geloven.
Benieuwd naar deze kunstwerken? In de De Meestergids (NTR) hoor je meer! Je ziet de aflevering vanavond om 20:25 uur op NPO 2 en gelijk daarna op NPO Start.
