Tip van Naomi Ronner
De Meestergids: 6 kunstwerken in Museum Voorlinden
In deze tweede uitzending van De Meestergids (NTR) bezoek je een bijzondere plek in de drukke Randstad: een oase van rust tussen de duinen en Wassenaar. Hier ligt landgoed Voorlinden, de thuisbasis van Museum Voorlinden. Je vindt er moderne en hedendaagse kunst in lichte, ruim opgezette zalen die de kunstwerken laten ademen. Dat is passend, want deze kunst moet vooral gevoeld worden: je kunt eromheen, erdoorheen of staat er middenin. En dan loop je ineens tegen een James Turrell, een Yayoi Kusama of een Louise Bourgeois aan.
1. Jericho - Anselm Kiefer (2007)
Voor dit kunstwerk sta je midden in de Duinvlakte van Museum Voorlinden. Twee enorme torens van gestapelde betonblokken rijzen op uit het landschap. Ze ogen massief, maar ook onstabiel. Eén verkeerde beweging lijkt genoeg en alles te laten kantelen.
Het werk heet Jericho, vernoemd naar de Bijbelse stad waarvan de muren volgens het verhaal instortten na het geluid van trompetten. Dat thema van instorten en opnieuw beginnen loopt als een rode draad door het werk van Anselm Kiefer. Een ruïne is voor hem geen somber eindpunt, maar in zijn eigen woorden: “een beginpunt voor iets nieuws”.
Kiefer is sowieso geobsedeerd door wat achterblijft; een soort allround verzamelaar. Hij bewaart alles wat los en vast zit. Mislukte schilderijen, afgeschraapte verflagen, objecten, installatieresten en zelfs stof verdwijnen niet in de vuilnisbak, maar in archieven en containers.
Die fascinatie vindt haar oorsprong in de tijd en plek waar hij opgroeide: Duitsland na de Tweede Wereldoorlog. Als jonge Duitse kunstenaar verbaasde Kiefer zich over hoe weinig er in zijn land werd gesproken over de Tweede Wereldoorlog. Terwijl veel kunstenaars uit zijn generatie liever niet in dat beladen verleden doken, deed hij dat juist wel. Geschiedenis, herinneringen en collectief geheugen werden belangrijke bouwstenen van zijn werk.
Kijk je goed, dan zie je boven op de torens een schip balanceren. Sommigen zien daarin een verwijzing naar de Duitse U-boten uit de wereldoorlogen. Wat in ieder geval blijft staan, is de gelaagde betekenis van de torens. Ze herinneren aan vernietiging en verlies, maar ook aan de collectieve kracht om na een val weer iets nieuws op te bouwen.
2. Skyspace - James Turrell (2016)
Ook bij dit kunstwerk zit je er middenin. Je bevindt je in een verstilde ruimte met houten wanden en banken langs de zijkanten. Alles lijkt je blik omhoog te sturen, naar een bescheiden vierkante opening in het plafond waardoor je rechtstreeks naar de hemel kijkt. Deze ruimte, ontworpen door James Turrell, wordt door hem een Skyspace genoemd.
Een Skyspace is in feite een ingekaderd stukje lucht. Door de opening in het plafond wordt de hemel zelf onderdeel van het kunstwerk. Verborgen verlichting versterkt dat effect. Licht wordt hier niet gebruikt om iets anders zichtbaar te maken; het is zélf het onderwerp. Al meer dan vijftig jaar draait Turrells werk om precies dat.
Die fascinatie begon al vroeg. Zijn vader keek graag naar de sterren en zijn moeder was lid van de religieuze Quakergemeenschap. Quakers geloven dat ieder mens het goddelijke in zichzelf kan ervaren via een innerlijk licht. Turrell vertelde later dat zijn grootmoeder hem ooit aanspoorde om ‘naar binnen te gaan en het licht te ontmoeten’. Het klinkt als een spirituele oneliner, maar het is ook een goede samenvatting van zijn oeuvre.
De ruimte heeft dan ook iets weg van een quakerbijeenkomst. De banken langs de wanden, de sobere inrichting en de stilte nodigen je uit om even niets te hoeven.
Als het weer het toelaat, blijft de opening in het plafond open en stroomt de ruimte vol daglicht. Op minder heldere dagen neemt een speciaal lichtprogramma - ontworpen door Turrell zelf - het over. De kleuren in de ruimte veranderen langzaam, waardoor ook de lucht erboven telkens anders oogt. Soms lijkt zij opvallend dichtbij, dan weer eindeloos ver weg.
Voor de Skyspace in Voorlinden ontwikkelde Turrell ook nog eens een speciaal Twilight Experience-programma dat meebeweegt met het verloop van de dag. Door het veranderlijke kustlicht van Wassenaar, ziet het werk er nooit twee keer hetzelfde uit.
3. Open Ended - Richard Serra (2007 - 2008)
Dit is niet het soort kunstwerk waar je even snel naar kijkt. Daarvoor moet je eerst een paar bochten nemen. Open Ended van Richard Serra bestaat uit zes gigantische staalplaten die samen een doolhof van doorgangen en open ruimtes vormen.
Terwijl je door Open Ended loopt, gebeurt er van alles met je waarneming. Smalle gangen lopen ineens over in open ruimtes. Licht, geluid en perspectief verschuiven bij elke stap. De enorme staalplaten lijken zich om je heen te bewegen en mee te buigen met de route. Het resultaat? Je wordt je voortdurend bewust van waar je bent en hoe je je door de ruimte beweegt. Opvallend genoeg voelt de sculptuur, ondanks al dat zware staal, door de vloeiende krommingen ook organisch om doorheen te lopen.
Serra werkte het liefst met materialen die je niet zomaar optilt: lood, rubber en vooral staal. “Ik weet simpelweg meer over zwaarte, daarom heb ik er meer over te zeggen,” zei hij ooit.
Dat is geen toeval. Als kind zag hij hoe een enorme olietanker te water werd gelaten, een beeld dat hem altijd is bijgebleven. Later werkte hij in staalfabrieken om zijn studie te betalen. Staal kende hij daardoor niet alleen uit het atelier, maar ook van de fabrieksvloer.
Bij Open Ended liet Serra de roestkleurige laag - die door weer en tijd ontstaat - bewust zichtbaar. Het staal hoeft zich niet mooier voor te doen dan het is; de sporen van arbeid en slijtage maken deel uit van zijn werk.
4. Swimming Pool - Leandro Erlich (2016)
Bij Swimming Pool van Leandro Erlich kijk je recht een zwembad in. Tenminste, dat denk je. Bezoekers buigen zich over de rand alsof ze in het water turen, terwijl anderen beneden over de bodem lopen. De een kijkt naar beneden, de ander omhoog, maar niemand wordt nat.
De truc achter het werk is verrassend simpel. Het bassin bevat slechts een dun laagje water, waaronder een transparante glasplaat is aangebracht. Daaronder ligt een droge ruimte die is ingericht als een echt zwembad, compleet met blauwe wanden en een metalen trap. Kijk je van boven, dan lijkt het nog altijd een doodnormaal zwembad.
Dat spel met schijn en werkelijkheid loopt als een rode draad door het werk van Erlich. De Argentijnse kunstenaar laat zich inspireren door filmmakers als Alfred Hitchcock en David Lynch, die net als hij graag spelen met perspectief, verwarring en onverwachte wendingen. Swimming Pool heeft daardoor iets van een filmset of toneeldecor. De bezoekers zijn niet alleen toeschouwers, maar ook spelers in het verhaal. Pas wanneer mensen elkaar van boven en beneden aankijken, komt het werk echt tot leven.
Achter de humor schuilt bovendien een serieuzere gedachte. Hoe zeker weet je eigenlijk dat wat je ziet ook werkelijk zo is? Met een paar eenvoudige ingrepen laat Erlich zien hoe gemakkelijk onze ogen zich laten misleiden.
5. La Malediction - René Magritte (1931)
De titel van dit kunstwerk, gegeven door de surrealistische dichter Paul Nougé en vertaald uit het Frans als De vloek, zou ik zelf niet snel bedenken. Hoe kan een lucht vol zachte wolken nu een vloek zijn?
In de schilderkunst is de lucht vaak onderdeel van een landschap: aanwezig op de achtergrond, maar zelden de hoofdrolspeler. In dit schilderij, onderdeel van een reeks werken gewijd aan de lucht, draait René Magritte die verhouding om. Hier staat de hemel centraal. De egaal blauwe lucht met wolken zweeft over het canvas zonder horizon of andere herkenningspunten. Daardoor weet je niet goed waar je moet kijken of waar je je aan vast kunt houden. Iets wat normaal zo vertrouwd en alledaags is, krijgt daardoor ineens iets vreemds en ongemakkelijks.
Zo'n titel past helemaal bij het surrealisme, de kunststroming waar Magritte een van de bekendste gezichten van was. Binnen die traditie onderzocht Magritte wat er gebeurt wanneer je vertrouwde dingen uit hun context haalt. Een pijp blijft een pijp, een hoed blijft een hoed en een lucht blijft een lucht. Of toch niet? Met die gedachte speelt de kunstenaar.
6. Couple under an Umbrella - Ron Mueck (2013)
Je kent vast dat beeld van een ouder echtpaar onder een strandparasol. Het is het bekendste kunstwerk van Museum Voorlinden. De figuren, ongeveer twee keer levensgroot, werden in 2013 gemaakt door Ron Mueck. Toen hij eind jaren zeventig meewerkte aan The Muppet Show, ontwikkelde hij een scherp oog voor anatomie, levensechte huiddetails en expressie. Die ambachtelijke precisie zie je duidelijk: rimpels, huidplooien, ouderdomsvlekken en zelfs afzonderlijke haren (gemaakt van echt haar!) zijn minutieus uitgewerkt.
Ik vraag mij eigenlijk gelijk af: hoe kijken we eigenlijk naar ouderdom? Zijn deze sporen van een geleefd leven iets om te vieren, of juist iets waar we liever van wegkijken? Die vragen maken het kunstwerk zo populair. In een cultuur waarin tekenen van veroudering worden gladgestreken met botox en fillers, associëren we ouderdom vaak met menselijke vergankelijkheid en kwetsbaarheid. Mueck speelt met deze associaties. Zijn uitvergrote lichamen maken die vergankelijkheid confronterend zichtbaar. Wat we vaak proberen te verhullen of uit te stellen, wordt hier juist zo in your face gedrukt dat je er als kijker niet omheen kunt.
De subtiele intimiteit tussen de twee figuren geeft het beeld ook iets liefs en teders. Zijn hand rust op haar arm, terwijl zij hem aankijkt met een zachte glimlach. Je ziet twee ouder wordende lichamen, die een geschiedenis met elkaar delen. Wat hun relatie tot elkaar precies inhoudt, laat Mueck bewust in het midden. Zij draagt een trouwring. Hij niet. Daardoor blijft het beeld zich onttrekken aan een eenduidige uitleg en vul je als kijker zelf het verhaal in.
Benieuwd geworden? In De Meestergids, dit keer vanuit Museum Voorlinden, hoor je meer! Je ziet de aflevering vanavond om 20:25 uur op NPO 2 en gelijk daarna op NPO Start.
