Tip van Alma Mathijsen
Emily, Ik ben Kam
Emily Kame Kngwarreye (1910 – 1996) was al ver in de zeventig toen ze begon met schilderen. Toch is haar kunst inmiddels wereldberoemd. In 2025 was er een solotentoonstelling van haar werk in het Tate Modern. Werken van haar zijn voor meer dan twee miljoen dollar verkocht. Ze heeft duizenden schilderijen gemaakt in een periode van slechts acht jaar. Haast alsof ze al die tijd had gewacht tot ze de middelen had om te creëren en alles er toen vloeiend uitkwam. Ze schildert het landschap van Utopia en alles wat daar groeit en leeft. Daar heeft ze lang gewoond.
In de documentaire Emily, Ik ben Kam blikken kunsthistorici en mensen die haar gekend hebben terug op haar leven. Het is schrijnend om te horen over de verhoudingen tussen de witte overheerser en de Aboriginals in Australië. Ook wanneer de witte historici over haar praten bekruipt me een benauwend gevoel. Taalkundige Jennifer Green vertelt over haar eerste bezoek aan Kngwarreye en de vrouwen in haar dorp:
‘We leerden mensen als eerste hoe ze hun naam moesten te schrijven. Tot dan toe tekenden mensen als Kngwarreye met een kruisje. Je eigen naam gebruiken was een kwestie van waardigheid.’
Ik kom dichter bij de ziel van Kngwarreye’s schilderijen wanneer ze zelf vertelt. Er bestaan gelukkig nog filmmateriaal en geluidsfragmenten waarin ze reflecteert op haar verleden. Vroeger vertelden de vrouwen uit Utopia elkaar zandverhalen in de rivierbedding. Ze beelden mensen uit met bladeren die ze in de grond staken. Kngwarreye beweegt een blad vooruit en zegt:
‘Pas op, daar komt een witte, een duivel. Een duivel rent op ons af. Wegwezen.’
Het liefste had ik alleen naar haar geluisterd, naar haar schilderijen gekeken, zonder duiding van buitenaf. Alleen zo kan ik verdwijnen in haar grootse doeken vol patronen van een duizelingwekkende natuur die zij beschermt en vertegenwoordigt. Haar kunst fungeert als een beschermheilige voor een landschap en een identiteit die steeds verder worden ingeperkt. Aan het einde van de documentaire wil ik niets liever dan in stilte naar haar schilderijen kijken, zonder enig woord van buitenstaanders.
