Tip van Naomi Ronner
Marisol: het betoverende werk van een vergeten poparticoon
In een lijst die het midden houdt tussen tekening en sculptuur, liggen spiegeleieren op een bord. Ernaast steken een klein gipsen handje en voetje uit om bestek vast te houden en boven het bord zweeft de schets van een vrouwengezicht: dat van kunstenaar Marisol. Marisols eigen gezicht duikt overal in haar werk op. Het portretgenre was voor Marisol een manier om zichzelf te onderzoeken. Wie ben je, en wie kun je zijn, in het gezicht van een ander? In de tentoonstelling Marisol in het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen krijgt het werk van deze eigenzinnige kunstenaar opnieuw de aandacht die het lang heeft moeten missen.
In een van de zalen van het Depot verschijnt Marisol op een witte muur. Het is Andy Warhols Screen Test, een filmportret van Marisol. Donkere lokken vallen langs haar gezicht en accentueren haar grote ogen en scherpe jukbeenderen. Ze kijkt recht in de camera, met een blik die iets ernstigs en melancholisch heeft. Je zou je bijna over haar willen ontfermen; weinig aan deze verschijning doet vermoeden hoeveel humor er in haar werk zit. Neem haar potsierlijke portret van de Britse koninklijke familie: op de achtergrond is het paleis in een hoek weggemoffeld en de corgi van Queen Elizabeth kijkt met grote, angstige ogen de wereld in. Of The Sunbathers waarin Marisol de spot drijft met de schoonheidsidealen van de jaren zestig, toen vrouwen aluminium om hun nek droegen om sneller bruin te worden. De hoofden van haar zonaanbidders rusten op houten rechthoekige blokken, die zijn bekroond met aluminium schalen. Het gebeurt niet vaak dat ik voor een kunstwerk sta en hardop moet lachen, maar bij Marisol overkomt het me meer dan één keer.
Verspreid over de zaal staan sculpturen van massieve houten blokken. Sommige stellen lichaamsdelen voor, onbeholpen in hun hoekigheid. Beschilderde vlakken wisselen af met foto’s en houten versies van Marisols eigen gezicht, die ze soms op de gezichten van anderen aanbrengt. Marisols sculpturen hebben iets vreemds en ontwapenends. Ze zijn absurd en prachtig tegelijk. Het ambachtelijke karakter van Marisols werk onderscheidt haar van het gladdere, op massaproductie gerichte beeld dat vaak met popart wordt geassocieerd, vertelt Esmee Postma, conservator bij Museum Boijmans Van Beuningen.
Beeld en maker; celebrity en vakvrouw.
Marisol (1930-2016) werd geboren in Parijs, in een welgestelde Venezolaanse familie, en groeide op tussen verschillende landen en culturen: Venezuela, Parijs en de Verenigde Staten. Dat bevoorrechte kosmopolitische leven opende deuren naar de kunstwereld, maar maakte het niet per se makkelijk om ergens wortel te schieten. Voor Marisol bleef de vraag waar ze thuishoorde dan ook ingewikkeld. Als immigrant leek ze nergens helemaal op haar plek. Zo schreef ze in haar dagboek: ‘Ik ben de Venezolaanse die in Frankrijk is geboren, in Italië woont, een Engelse auto bezit met een Noord-Amerikaans kenteken en een Zwitserse verzekering – en dan vragen ze me welke nationaliteit ik heb.’
Het is opmerkelijk hoe weinig vanzelfsprekend haar naam vandaag de dag nog klinkt, terwijl Marisol in de jaren zestig een ware beroemdheid was. Ze behoorde tot de bekendste gezichten van de popartbeweging, verkeerde in kringen van kunstenaars als Andy Warhol en werd omarmd door de modewereld. Postma noemt haar vroege succes ‘een raketstart’.
Na haar eerste tentoonstelling trok Marisol zich terug in Rome. Na terugkomst in New York ontwikkelde ze de kenmerkende stijl van haar sculpturen, waarmee ze vervolgens nog meer succes oogstte en uitgroeide tot een celebrity. Ze verscheen in The New York Times en modebladen als Vogue, Cosmopolitan en Harper’s Bazaar. Warhol noemde haar zelfs de eerste vrouwelijke kunstenaar met glamour.
In haar kunst verwerkte Marisol haar eigen verschijning, maar ook buiten haar werk speelde ze met het beeld dat anderen van haar hadden. Eerst ontweek ze de aandacht, vertelt Postma, maar gaandeweg leerde ze de mythevorming rond haar persoon bewust naar haar hand te zetten. Zo groeide ze uit tot een mode-icoon, terwijl ze naar verluidt maar vijf jurken in haar kast had en het liefst in haar schilderskloffie rondliep. ‘Op een gegeven moment ging ze samenwerken met allerlei beroemde fotografen, heel bewust poseren’, vertelt Postma. ‘Ze werkte die mythevorming zelf in de hand. Als strategie om aandacht te genereren voor haar kunst.’
Vis, wapen en mens
Tussen 1968 en 1973 verdwijnt Marisol grotendeels uit de kunstwereld. Ze reist onder meer naar India, Nepal en Cambodja en raakt tijdens het duiken betoverd door de onderwaterwereld. In het Depot staan glad-houten, chimera-achtige wezens die rechtstreeks uit die fascinatie lijken voort te komen.
Vissen krijgen mensengezichten, menselijke gestalten vissenkoppen. De titels verwijzen ondertussen naar Amerikaanse raketten en andere moderne wapens uit de Vietnamoorlog. De vissen lijken ook te gaan over de verwoestende kracht van de mens. Marisol trok de grenzen tussen mens en dier in twijfel, maar ook de vanzelfsprekendheid waarmee de westerse cultuur de mens boven andere levensvormen plaatst. Mens en dier zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
‘Het voelt nu super actueel, dat werk. Maar destijds begreep niemand dat echt’, vertelt Postma. De vissen werden afgedaan als primitieve kunst, een kwalificatie waar Marisol furieus over was. Op een vernietigende recensie reageerde ze met een even korte als vileine sneer: ‘U noemt mijn werk alleen maar folk art [volkskunst] omdat u vooroordelen heeft over mijn Zuid-Amerikaanse achtergrond. Folk you.’
Terwijl haar werk vragen stelt die vandaag de dag nauwelijks aan urgentie hebben ingeboet, raakt de kunstenaar zelf steeds verder uit het zicht. De kunstwereld en critici hadden vanaf de jaren 70 weinig belangstelling voor Marisols werk. ‘Vanaf dat moment begint ze uit beeld te verdwijnen’, vertelt Postma. ‘Maar het grappige is dat ze dan zeker niet stopt met kunst maken. Ze heeft echt tot aan haar dood doorgewerkt.’
Kunst als terugkeer naar de werkelijkheid
Marisol liet zich niet gemakkelijk in een hokje plaatsen. Haar werk was duidelijk politiek geëngageerd, maar het etiket feminist wees ze bijvoorbeeld af. Alles is veranderlijk en tijdelijk, ook identiteit. Die gedachte lijkt besloten te liggen in haar sculpturen, die nooit helemaal driedimensionaal zijn en daardoor iets ongemakkelijks behouden: handen en voeten steken uit houten blokken, terwijl de rest van het lichaam gevangen blijft in het platte vlak. Ook tekende ze haar handen keer op keer, in felle, psychedelische kleuren. Alsof ze bij elke hand haar eigen anatomie opnieuw probeert te ontdekken.
‘Soms voel ik me totaal overweldigd […] maar als ik een portret maak, en eigenlijk mijzelf verwerk in dat portret, of als ik mijn eigen handen of schoenen gebruik, dan brengt dat me weer terug naar de werkelijkheid.’
Ik vind het een mooi contrast met het idee dat kunst ons vooral de mogelijkheid biedt om aan de werkelijkheid te ontsnappen. Voor Marisol lijkt het tegenovergestelde te gelden. Wanneer de wereld haar overweldigt, brengt het maken van kunst haar juist terug naar het tastbare. Haar eigen handen, haar schoenen, haar lichaam. Kunst is niet alleen een vlucht uit de werkelijkheid, maar ook een manier om ernaar terug te keren.
De tentoonstelling zet Marisol voorlopig gelukkig volop in de schijnwerpers. Marisol is tot en met 27 maart te zien in het Depot Boijmans Van Beuningen. Een bijzondere cirkel die rond is, aangezien de kunstenaar in 1968 haar eerste Europese solotentoonstelling in het toenmalige Museum Boijmans Van Beuningen had.
Wil je nog wat langer in het Depot blijven rondhangen? Lees dan over deze documentaire, over het museum!
