Tip van Rachel Pouwer
Niets te niche: het Flessenscheepjesmuseum
In een klein huisje in Enkhuizen varen bijna 1200 schepen. Niet in een haven, maar in glazen flessen. In het Flessenscheepjesmuseum staan eeuwenoude zeilschepen, oorlogsschepen, onderzeeërs en zelfs het zendschip van Radio Veronica in glazen flessen. Vrijwilliger Marianne van Haandel leidt ons rond en laat zien waarom die piepkleine schepen een verrassend groot verhaal vertellen.
Van verveling naar precisiewerk
Voordat je ook maar één flessenscheepje hebt gezien, krijg je in Enkhuizen al een bijzonder verhaal voorgeschoteld. Het museum zit in een van de oudste pandjes van de stad, pal boven een enorme houten schuif die ooit het water van de Zuiderzee buiten moest houden. De deur is vier bij vier meter en weegt enkele tonnen. Bij zware storm kon hij in de dijk worden neergelaten.
Dan begint het echte werk. Zo’n 35 jaar geleden startte een verzamelaar het museum met ongeveer 350 flessenscheepjes. Inmiddels zijn het er bijna 1200, mede dankzij schenkingen. Ze passen onmogelijk allemaal in het kleine museum. Een deel is opgeslagen op zolder, netjes opgeborgen in schoenendozen. Het oudste exemplaar in de collectie komt uit 1879 en werd gemaakt door een veertienjarige jongen die met zijn vader op een schip voer. Als er geen werk was en hij aan boord moest blijven, had hij tijd voor een hobby. Met het materiaal dat voorhanden was bouwde hij een schip in een fles. Zeilen ontbreken bijvoorbeeld, simpelweg omdat er aan boord geen stof over was om daarvoor te gebruiken.
Een schip bouwen is al priegelwerk. Een schip bouwen dat vervolgens door een flessenhals moet, is een ander verhaal. Sommige schepen worden daarom in meerdere delen gemaakt. Die gaan afzonderlijk de fles in en worden daar pas weer aan elkaar gezet. Dat vraagt niet alleen vaste handen, maar vooral geduld en een flinke dosis probleemoplossend vermogen. En juist daarin zit volgens Marianne een deel van de aantrekkingskracht. Je loopt onvermijdelijk tegen problemen aan. Dan moet je soms stoppen, nadenken en pas verdergaan als je in je hoofd hebt uitgevogeld hoe het moet. Een soort driedimensionale puzzel, maar dan eentje waar je niet zomaar even een stukje uit kunt halen.
Marianne bouwde zelf een duikboot
Wie bij een flessenscheepje automatisch aan een klassiek zeilschip denkt, heeft het mis. In de collectie zitten allerlei soorten vaartuigen. Van een lichtschip en een onderzeeër tot het oudste Nederlandse stalen oorlogsschip. Voor de tentoonstelling Schepen zonder zeil werd zelfs het zendschip van Radio Veronica nagebouwd. Dat past precies bij de manier waarop de collectie wordt samengesteld.
Ook Marianne liet zich uitdagen. Als vrijwilliger vertelde ze jarenlang dat flessenscheepjes traditioneel door mannen werden gemaakt. Daar nam ze geen genoegen mee. Ze besloot zelf een exemplaar te maken, maar wel eentje dat iets toevoegde aan de collectie. Het resultaat? Geen houten zeilschip, maar een gebreide duikboot, compleet met een gehaakt koraalrif. En dan moet zo’n zacht, gehaakt gevaarte ook nog eens door de hals van een fles. Daarvoor werd een speciale trechter gemaakt. Het moest in één keer goed, want eruit halen om opnieuw te beginnen was geen optie.
Na bijna 1200 schepen blijft er natuurlijk altijd ruimte voor eentje extra. Marianne heeft al een kandidaat in gedachten: een trein die vanuit Enkhuizen richting Stavoren reed, om vervolgens met de boot verder te gaan. De ideale aanvulling op de collectie zou volgens haar een miniatuur van die trein op de boot zijn, in een fles uiteraard.
Want misschien is dat wel het leukste aan het Flessenscheepjesmuseum. Je komt binnen voor de kleine scheepjes, maar blijft hangen voor de verhalen eromheen. Over zeelui met tijd over, verzamelaars, handwerkers, nostalgie en mensen die zichzelf een bijna onmogelijke opdracht geven en vervolgens gewoon beginnen. In Enkhuizen blijkt een fles dus groot genoeg voor een hele wereld.
Je ziet het Flessenscheepjesmuseum in Enkhuizen in NPO Cultuur (NTR) op NPO Start!
