Tip van Rachel Pouwer
Van stippen tot wereldster: het leven van Yayoi Kusama
Yayoi Kusama is overleden op 97 jarige leeftijd. Als je haar werk kent, denk je misschien aan stippen, pompoenen en spiegelkamers. Maar achter die vrolijke, Instagramwaardige beelden zit een kunstenaarsleven dat veel grilliger is. Van een jeugd vol hallucinaties en een vlucht naar New York tot armoede, avant garde, psychische problemen en uiteindelijk wereldfaam. Zes momenten die Yayoi Kusama maakten tot de kunstenaar die we nu kennen.
1929: het meisje dat overal patronen zag
Yayoi Kusama wordt geboren in 1929 in Matsumoto, Japan. Al op jonge leeftijd krijgt ze hallucinaties. Ze ziet patronen, lichtflitsen en vormen die haar omgeving lijken over te nemen. Later zegt ze daarover dat ze zichzelf en de wereld soms zag verdwijnen in een eindeloze hoeveelheid stippen.
Tekenen wordt een manier om grip te krijgen op die ervaringen. Ze legt de patronen die ze ziet vast. Dat is belangrijk om te weten als je later naar haar werk kijkt. Die stippen zijn niet zomaar een vrolijk Kusama-handelsmerk. Ze zijn verbonden met haar obsessies en haar verlangen om zichzelf te laten verdwijnen in iets groters dan zijzelf. Dit is eigenlijk het begin van het hele Kusama universum.
1957: van Japan naar New York
In 1957 vertrekt Kusama naar de Verenigde Staten. Ze kent er nauwelijks iemand en heeft weinig geld. Toch is ze ervan overtuigd dat de toekomst van de kunst zich in Amerika afspeelt. Ze schrijft zelfs een brief aan kunstenaar Georgia O'Keeffe, die haar adviseert om naar New York te gaan. Daar werkt ze obsessief en de kunstwereld begint haar op te merken. Niet meteen als wereldster, maar als een eigenzinnige kunstenaar die iets doet wat anderen nog niet eerder hebben gezien.
Kusama maakt enorme Infinity Net schilderijen: witte doeken waarop ze duizenden kleine lusjes en boogjes schildert. Eindeloos herhaald in zwart en wit. Geen duidelijk begin, geen einde. En juist dat radicale gebrek aan kleur en compositie maakt indruk. Hiermee legt ze een basis voor ideeën die later belangrijk worden binnen het minimalisme en de conceptuele kunst.
Jaren 60: Kusama wordt de provocateur van New York
In de jaren 60 groeit Kusama uit tot een opvallende verschijning in de New Yorkse avant garde. Ze schildert niet alleen duizenden stippen en patronen, maar maakt ook installaties en performances waarin lichamen, spiegels en herhaling centraal staan. In 1965 presenteert ze bijvoorbeeld haar eerste Infinity Mirror Room, Phalli’s Field: een ruimte vol met zacht gevulde, rood met wit gestippelde vormen, die door spiegels eindeloos lijken door te lopen. Het is een vroege versie van de spiegelkamers waarmee ze decennia later wereldberoemd wordt.
Dit is de Kusama die je nooit op de koffiemokken en totebags ziet. De kunstenaar achter die schattige pompoenen was ooit een provocerend middelpunt die de grenzen van de kunstwereld opzocht.
Jaren 70: terug naar Japan
Na vijftien jaar in New York keert Kusama - teleurgesteld in de manier waarop de Japanse kunstwereld op haar reageert - in 1973 terug naar Japan. Haar carrière in Amerika is grotendeels voorbij, ze heeft financiële problemen en haar mentale gezondheid gaat achteruit. In 1977 verhuist ze naar een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio en ze blijft daar uiteindelijk permanent wonen.
Toch blijft Kusama werken. Haar praktijk verandert. Waar ze in New York grote schilderijen, performances en installaties maakte, gaat ze in Japan onder meer aan de slag met collages, aquarellen, pastels en keramiek. Een goed voorbeeld van die verandering is haar tentoonstelling Message of Death from Hades in de Nishimura Gallery in Tokio in 1975. Daar toont ze nieuwe collages die veel intiemer zijn dan het spectaculaire werk waarmee ze in New York bekend was geworden. Ze gebruikt uitgeknipte afbeeldingen van dieren en planten, gecombineerd met tekeningen en verf. De werken hebben iets surrealistisch en persoonlijks.Ook begint ze veel meer te schrijven: poëzie, korte verhalen en uiteindelijk romans. In 1978 verschijnt haar eerste roman, Manhattan Suicide Addict.
Jaren 90: de wereld ontdekt Kusama opnieuw
Als Kusama in 1993 Japan vertegenwoordigt op de Biënnale van Venetië, wordt haar werk weer helemaal herontdekt. 27 jaar eerder was ze al eens op de Biënnale geweest, maar toen zonder officiële uitnodiging. Ze had in 1966 eigenhandig zo'n 1500 spiegelballen op het terrein gelegd en probeerde haar werk daar zelf onder de aandacht te brengen. In 1993 krijgt ze officieel het Japanse paviljoen tot haar beschikking. Daar presenteert ze Mirror Room (Pumpkin) uit 1991. Het is een voorproefje van de Infinity Rooms waarmee ze later wereldberoemd zou worden. Een spiegelende kubus staat in een gele ruimte vol zwarte stippen. Via een opening kijk je naar pompoenen die door de spiegels eindeloos lijken te worden vermenigvuldigd. Eén pompoen wordt er honderd, duizend, oneindig veel. En daarin komt eigenlijk alles samen waar Kusama al decennialang mee bezig is: herhaling, oneindigheid en het verdwijnen van het individuele zelf.
Vanaf dat moment volgen de internationale tentoonstellingen elkaar snel op, maar tegelijkertijd maakt Kusama in de jaren 90 ook nieuw werk. Ze keert terug naar organische vormen en patronen die doen denken aan cellen, planten en microscopische werelden.
2000 tot 2026: van avant garde icoon tot wereldster
Vanaf de jaren 2000 groeit Kusama uit tot een internationale kunstster. Haar Infinity Mirror Rooms, waarin spiegels, licht en herhaling een eindeloze ruimte creëren, worden wereldwijd tentoongesteld. Je verdwijnt er letterlijk in haar kunst. Tegelijkertijd blijft Kusama schilderen, sculpturen maken en schrijven. Zo werkt ze van 2009 tot 2021 aan My Eternal Soul, een reeks van ongeveer 900 schilderijen.
Haar populariteit bereikt een nieuw niveau wanneer haar werk de museumwereld verlaat. In 2012 werkt ze samen met Louis Vuitton, waardoor haar kenmerkende stippen ineens op tassen, kleding en gebouwen verschijnen. Kusama wordt daarmee niet alleen een gevierd kunstenaar, maar ook een herkenbaar cultureel icoon.
Toch blijft ze tot op hoge leeftijd nieuwe kunst maken. In 2017 opent in Tokio het Yayoi Kusama Museum en in 2021 begint ze aan de reeks Every Day I Pray for Love. Op 14 augustus 2026 overlijdt Kusama op 97-jarige leeftijd.
Yayoi Kusama in Amsterdam
Vanaf 11 september 2026 is Kusama's werk te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam, in een grote overzichtstentoonstelling. Je ziet haar vroege schilderijen en obsessieve patronen, maar ook de iconische Infinity Rooms en pompoenen.
Wil je meer Kusama? Maandag 21 september 2026 om 22:45 uur op NPO 2 en NPO Start zie je de Close Up-documentaire Kusama in Holland (AVROTROS)
