Tip van Pieteke Dik
Giovanni / Carmen
Vanaf deze week is de documentaire Giovanni / Carmen te zien op NPO Start. Het is een documentaire van Laura Stek, waarin zij theatermaker Giovanni Brand volgt tijdens het maken van zijn voorstelling Carmen (Must Die). In die voorstelling kijkt Giovanni kritisch naar de opera Carmen. Giovanni heeft zelf Roma-roots en de opera Carmen gaat over een Roma-vrouw. In de documentaire Giovanni / Carmen volg je hem tijdens het maakproces. We spreken Giovanni en Laura samen, op een regenachtige vrijdagmiddag in theatercafé Mascini in Amsterdam.
Giovanni, waar gaat jouw voorstelling Carmen (Must Die) over?
Giovanni: ‘’De voorstelling is een reactie op de opera Carmen. Eigenlijk legt het bloot waarom de opera Carmen nooit meer gespeeld mag worden. De originele opera Carmen gaat over een Roma-vrouw, die alle mannen het hoofd op hol brengt. Dan ontmoet ze Don José, een soldaat die helemaal verliefd op haar wordt. Als zij zegt ‘Nee, ik wil je niet’... dan moet zij dood. Dat is de enige optie, want ze is een duivel volgens de mensen om haar heen. Het is dus een oproep om slecht met Roma vrouwen om te gaan en een oproep om Roma te vermoorden. Soms wordt femicide als thema van de opera Carmen genoemd, maar in mijn ogen gaat het over Romacide en dat vind ik heel erg. Mijn droom was vroeger altijd om Carmen te spelen. Toen ik goed ging lezen, kwam ik erachter dat de opera eigenlijk een oproep tot Romacide is. Daarom wilde ik graag deze voorstelling maken, om het daar eens over te hebben met elkaar.’’
En Laura, hoe is het zo gekomen dat jij een documentaire ging maken over Giovanni die bezig is met dit stuk?
Laura: ‘’Ik was eigenlijk vooral geïnteresseerd in Giovanni als persoon, dus het ging mij niet per se om Carmen. Het is natuurlijk wel een supermooi stuk om ook iets mee te doen, ook visueel. Ik ben eigenlijk audiomaker, dus normaal werk ik met geluid. Áls ik dan iets met film doe, dan is het wel fijn als het ook een visueel spektakel is. Dat is Carmen en dat is Giovanni zelf ook. Ik vond het interessant dat Giovanni iemand is die heel gedreven is op één thema. Hij weet alles van die Roma- en Sinti-geschiedenis dankzij zijn eigen Roma-roots en hij wil die verhalen naar buiten brengen. Hij is de enige theatermaker in Nederland die dat thema helemaal heeft omarmd. Ik vind die gedrevenheid in combinatie met zijn zachtheid heel interessant en mooi.’’
Een groot deel van de documentaire speelt zich af in Spanje. Hoe was het om daar samen heen te reizen?
Laura: ‘’De meeste scènes uit de film komen inderdaad uit Spanje, want we zijn naar Sevilla gereisd. Giovanni wilde daarheen voor research voor het stuk. Tijdens de repetities in Nederland hebben we ook gedraaid, maar de reis naar Sevilla is het hart van de film. De opera Carmen speelt zich namelijk ook af in Sevilla. We zijn daar naar een grote arena gegaan, waar Carmen in de originele opera sterft. Dat was super spannend. Giovanni stond daar in het midden van de arena, in een rok Carmen te vertolken. Dat was visueel prachtig, maar ook best spannend.’’
Heeft het maken van de documentaire invloed gehad op het uiteindelijke stuk?
Giovanni: In die arena in Sevilla filmden we ook een scène waarin ik of Carmen sterft. Dat is ook de plek waar Carmen in de opera sterft. Het was heel bijzonder om dat daar op te nemen. Ik denk dat ik me toen echt het meest Carmen heb gevoeld in mijn hele leven. Toen stond er binnenin mij een gevecht: Wil ik me eigenlijk wel Carmen voelen of niet? Ik denk dat het maken van de documentaire zeker invloed heeft gehad op mijn stuk en mijn gedachten over Carmen. Doordat ik in de documentaire ook veel met mensen heb gepraat over Carmen, moest ik eigenlijk veel meer nadenken over wat ik zelf van Carmen vond dan dat ik eigenlijk op voorhand gedacht had. Als ik in de repetitie Carmen moest spelen, merkte ik dat ik soms wel dacht: ‘Wil ik dit eigenlijk wel of niet?’ Uiteindelijk moest het, want ik heb het zelf opgeschreven in het stuk. Maar ik zat soms wel in dubio over hoever ik wilde gaan voor die stereotype Carmen, die ik in het stuk soms ook neerzet om te laten zien hoe die rol origineel wel is opgeschreven.’’
Wat is jullie lievelingsdeel uit de documentaire?
Giovanni: ‘’Een van de mooiste momenten vond ik met mijn vader aan de keukentafel na een lange repetitiedag. Ik kwam er toen achter dat mijn vader research had gedaan naar Carmen. Vervolgens hadden we via de voorstelling Carmen hele mooie gesprekken, onder andere ook met mijn familie op het woonwagenkamp, over de representatie van Roma, Sinti en woonwagenbewoners in Nederland. Dat vond ik heel bijzonder.’’
Laura: ‘’In Sevilla heeft Giovanni ook flamencolessen gevolgd. Op een gegeven moment waren de lerares en alle andere dansers weg. Toen zei Giovanni ‘Het gaat eigenlijk helemaal niet over het leren van de pasjes. Het gaat veel meer om het gemeenschapsgevoel, een community.’ En volgens mij is dat waar jij, Giovanni, ook steeds naar opzoek bent. Naar de verbinding met die geschiedenis, met de gemeenschap. Ik vind dat een hele mooie scene, omdat je daarin je wens aangeeft tot aansluiting, iets wat jij eigenlijk doet met al je theaterstukken. Maar vervolgens vraag je je ook hardop af of die gemeenschap daar wel op zit te wachten. Dat spanningsveld vind ik heel mooi. Want voor wie doe je het?’’
Wat is voor jou Laura de kern van de documentaire?
De documentaire Giovanni / Carmen gaat over Carmen en het gaat over de opera. Je ziet ook veel opera-referenties voorbijkomen. Maar het gaat ook gewoon over Giovanni. En wat voor lange weg je hebt afgelegd, van het woonwagenkamp naar de theaterschool. En hoe groot die stap eigenlijk is geweest en wat je daarvoor moet opofferen. Het is echt een persoonlijk portret van Giovanni.
Het stuk Carmen Must Die van Giovanni Brand is vanaf nu te zien in verschillende theaters in Nederland.
