Tip van Naomi Ronner
De Meestergids: 5 kunstwerken in het Van Gogh Museum
In deze laatste uitzending van De Meestergids (NTR) staan we in het Van Gogh Museum, hartje Amsterdam. “This world was never meant for one as beautiful as you”, zong Don McLean ooit in het liedje Vincent, zijn beroemde ode aan een van Van Goghs bekendste schilderijen, De sterrennacht. Kan een kunstenaar de wereld zo mooi bekijken dat zijn blik er bijna niet in past? Soms lijkt het antwoord inderdaad ja te zijn. Dat Vincent van Gogh het prototype van de ‘struggling artist’ was, kun je gerust zeggen. Melancholie, onrust en tegenslag waren nooit ver weg, maar dwars door alles heen bleef hij schilderen. Hij kon niet anders. Hij wist niet anders! Deze vijf meesterwerken nemen ons mee in zijn lange zoektocht naar een bestemming in het leven: van kunsthandelaar tot schoolmeester en lekeprediker, en uiteindelijk naar zijn ware roeping, het kunstenaarschap.
1. De Aardappeleters (1885)
Je stuit hier op een sober tafereel. Na een lange werkdag is een boerengezin rond de tafel verzameld. Boven hun hoofden brandt een enkele olielamp, die hun gezichten uit het donker oplicht. Op tafel dampen de aardappelen en wordt koffie ingeschonken. Het is ongeveer zeven uur, vertelt de klok aan de muur ons. Etenstijd.
Geen gemake-upte moeders die zuurdesembrood staan te bakken terwijl zes kinderen om haar heen rennen. Anders dan influencers zoals Ballerina Farm en andere tradwives maakt Van Gogh geen geromantiseerd beeld van het boerenleven. Integendeel. De gezichten zijn grof, de handen knokig van het werken op het land. En toch schuilt er iets warms in de donkere ruimte.
Met zijn bijzondere kleurgebruik van groen en grijze tinten versterkt Van Gogh die sobere sfeer van de plek waar het gezin na een lange dag op het land samenkomt. Hij werkte met zogenaamde ‘gebroken tonen’, waarbij kleuren die tegenover elkaar staan in het kleurenschema met elkaar worden vermengd. Daardoor ontstaat een palet van aardse, gedempte kleuren dat bijna opgaat in de duisternis. Het past bij de mensen die hij schildert. Hun bestaan is eenvoudig en zwaar, maar Van Gogh kijkt er met grote aandacht en waardigheid naar. De aardappelen op tafel zijn letterlijk de opbrengst van hun eigen arbeid. Wie goed kijkt ziet dat er in de hoek een klomp hangt waarin het bestek wordt bewaard, terwijl boven de haard worsten liggen te drogen.
De Aardappeleters is een eerbetoon aan de gewone, hardwerkende arbeider. Van Gogh bewonderde hoe dicht deze mensen bij de natuur stonden en zag in hun eenvoudige bestaan een vorm van authenticiteit. De kunstenaar was dan ook trots op het werk, waarin voor hem een duidelijke morele betekenis zat. Hij wilde niet alleen laten zien hoe deze mensen leefden, maar vooral hun waardigheid voelbaar maken. Dat dit schilderij in zijn eigen tijd lang niet door iedereen werd begrepen, moet voor Van Gogh een bittere teleurstelling zijn geweest. Het donkere kleurenpalet en de grove aftekening van de menselijke figuren gaven een onverbloemde weergave van het boerenleven die niet aansloten bij wat het publiek mooi vond.
2. De Slaapkamer (1888)
De slaapkamer is denk ik een van mijn lievelingsschilderijen van Van Gogh. Kunsthistorici noemen De slaapkamer ook wel een ‘zelfportret zonder Vincent zelf’. De kunstenaar is nergens te zien, maar toch krijgt een doodgewone slaapkamer onder zijn penseel een eigen karakter.
De kamer lijkt een beetje uit het lood te staan. Het perspectief is scheef, de verhoudingen zijn eigenaardig, maar daardoor voelt het schilderij zo aandoenlijk en intiem. Het kleurenpalet van okergeel, lilapaars en pastelblauw lijken rechtstreeks geplukt uit het Zuid-Franse landschap van lavendelvelden en zilvergroene olijfbomen. In deze kamer, in het Gele Huis, sliep Van Gogh. Ik stel me voor hoe hij hier zat, misschien even rustend op de rand van zijn bed, peinzend over de beroemde zonnebloemen die hij hier zou gaan schilderen. Buiten valt het scherpe Zuid-Franse zonlicht over de kleine, charmante straatjes van Arles.
In deze kleine, eenvoudige ruimte hoopte Van Gogh rust te vinden. Niet alleen rust voor het lichaam, maar vooral voor zijn hoofd en verbeelding. Aan zijn broer Theo schreef Vincent dat hij de kamer wilde schilderen als een plek waar het denken even tot stilstand kon komen. Was mijn eigen kamer maar zo netjes, geordend en harmonieus.
3. De Amandelbloesem (1890)
De lente is misschien wel het meest poëtische seizoen van het jaar. Wat dood en dor leek, ontwaakt opnieuw. Knoppen barsten open, bloemen verschijnen en de wereld lijkt plotseling weer vol belofte. Dat gevoel van hoop en nieuw leven vangt Van Gogh in De Amandelbloesem. Het werk verraadt Vincents bewondering voor Japanse prentkunst en houtsneden. Hij laat de boom niet in zijn geheel zien en schildert ook geen horizon of aarde. Zijn blik blijft hangen bij de bloeiende takken, die zich als kronkelende lijnen naar de hemel uitstrekken. Het schilderij lijkt daarmee minder te gaan om de boom zelf, die stevig is geworteld in de grond. Het gaat om wat zich aan zijn takken voltrekt: de tere bloesem die zich uit de knoppen ontvouwt.
De lucht op dit schilderij, is een voorjaarslucht in beweging. Het blauw is nergens helemaal egaal, maar verandert van turquoise naar licht azuurblauw.
Van Gogh schilderde De Amandelbloesem in 1890, tijdens zijn verblijf in de psychiatrische inrichting in Saint-Rémy-de-Provence. Het schilderij was bedoeld als cadeau voor zijn broer Theo en diens vrouw Jo, die net hun eerste kind hadden gekregen. Ze noemden hun zoon Vincent Willem, naar de kunstenaar. Dat raakte Van Gogh diep. Aan Theo schreef hij: “Dat doet ook mij zoveel goed en zoveel genoegen dat ik het niet in woorden kan uitdrukken.”
Dat wetende, krijgt de bloeiende boom iets ontroerends. Terwijl Van Gogh zelf door een donkere periode ging, schilderde hij voor zijn pasgeboren neefje een beeld van nieuw leven, bloei en toekomst. Alsof de geboorte van een nieuw familielid voor Vincent zelf ook een klein venster opende; op een hoopvoller leven.
4. Korenveld met Kraaien (1853 - 1890)
Kijk naar die wolken. Zwaar en diepblauw hangen ze woest boven het gouden korenveld. Een pad slingert zich er koppig doorheen, maar waar gaat het naartoe? Gaat het wel ergens naartoe? De kraaien zwermen als zwarte vlekken boven de velden. Het is een onrustig beeld. Van Gogh schreef aan zijn broer Theo dat hij met dit schilderij eenzaamheid en extreme droefheid probeerde uit te drukken.
Alles lijkt gestroomlijnd in de dynamiek en onrust van het landschap. Haal de dikke, krachtige, bijna tastbare penseelstreken weg en de spanning van het schilderij verdwijnt volledig! Heb je een korenveld ooit zo mooi gezien?
Somberte heeft het schilderij ongetwijfeld, maar er huist ook iets opbeurends in de gedachte dat schilderen voor Van Gogh een vorm van therapie was, een manier om zijn woelige gemoed houvast te geven. In de verf kon hij iets van de menselijke ervaring vangen - angst, verdriet, onrust - zonder dat die gevoelens de schoonheid van de wereld verwaarloosden.
5. Boomwortels (1890)
De mooiste gezegdes, religieuze verzen en gedichten gaan voor mij over wortels. Ze staan voor standvastigheid en kracht. Er zit iets eerbiedigs in. Ze zijn onzichtbaar, maar bepalen hoe stevig iets staat. Ze verbinden wat boven de aarde leeft met de grond, met de plek waar het vandaan komt. Zonder wortels kan niets omhoog groeien.
Ook Van Gogh zag iets bijzonders in die verborgen wereld. In Auvers-sur-Oise schilderde hij een prachtig, grillig schilderij van wortels die zich als een wirwar door de aarde vlechten. Een ‘sousbois’ werd het landschap genoemd. Op het eerste gezicht zou je nauwelijks herkennen wat je ziet. Van Gogh koos voor een abstractere weergave; een kluwen van kronkelende lijnen, aarde en kleur. Hij schilderde de wortels zoals hij ze zag.
Van Gogh maakte dit meesterwerk in de laatste maanden van zijn leven, tegelijk de meest productieve periode uit zijn kunstenaarsbestaan. In zijn laatste werken lijkt hij steeds meer los te laten: composities worden vrijer, ongeremder. Alsof het naderende einde hem de angst ontnam om verder buiten zijn eigen grenzen te treden.
Benieuwd naar deze kunstwerken? En wat er nog meer allemaal over het Van Gogh Museum te vertellen valt? In de De Meestergids (NTR) zie je meer! Je ziet de laatste aflevering vanavond om 20:25 uur op NPO 2 en gelijk daarna op NPO Start.
