Tip van Naomi Ronner
De Meestergids: de kunstwerken in Fenix, Rotterdam
In deze nieuwe uitzending van De Meestergids (NTR) belanden we in Rotterdam, misschien wel de meest multiculturele stad van Nederland. Je hoeft er maar een paar straten doorheen te lopen om van de ene wereld in de andere te belanden. Op Katendrecht ontstond de eerste Chinatown van Europa en vonden Surinaamse jazzmuzikanten en Kaapverdiaanse zeelieden een nieuw thuis. Het is dan ook geen toeval dat juist hier het Fenix Museum staat, een museum dat volledig is gewijd aan migratie, iets dat uiteindelijk over ons allemaal gaat.
1. Als je binnenkomt in Fenix
Bij binnenkomst is de Tornado het eerste wat je ziet. Een trap en sculptuur in één, ontworpen door de Chinese architect Ma Yansong van MAD Architects. De constructie van roestvrijstalen panelen aan de buitenkant laat de vorm van de trap glanzen en reflecteren. Yansong weet migratie - een natuurlijk fenomeen dat mensen al eeuwenlang kennen - knap te vertalen naar een passende vorm. De trap kent namelijk geen vaste, lineaire route: bezoekers bewegen alle kanten op, komen elkaar onderweg tegen en kiezen steeds een andere richting. Net als een tornado, en net als migratie, laat de route zich niet zomaar voorspellen.
Een stukje verderop ben je ineens in 1949, het begin van een periode van ongekende migratie. In vijftien jaar tijd rollen 500.000 koffers van de schepen de aankomst- en vertrekhallen op de Rotterdamse Wilhelminapier binnen. Een van de bagagebanden, ontworpen door architect Jaap Bakema, ligt nu in het museum. Je kunt erop zitten terwijl je leest over de mensen die hier ooit aankwamen of juist vertrokken.
De koffers hoef je niet zelf in te beelden. In het kofferdoolhof staat een enorme verzameling gedoneerde koffers, afkomstig uit onder meer Canada, Zuid-Afrika en de Verenigde Staten. Het kunstwerk bestaat uit honderden koffers die samen een doolhof vormen, waar bezoekers tussendoor kunnen lopen.
De koffers hoef je niet zelf in te beelden. Het volgende kunstwerk, het Kofferdoolhof, bestaat uit een enorme verzameling gedoneerde koffers uit onder meer Canada, Zuid-Afrika en de Verenigde Staten. Toen ik hier voor het eerst doorheen liep, begreep ik waarom een koffer voor mij meer is dan een plastic trolley die over asfalt en kasseien wordt gesleept.
Als familie uit Ethiopië op bezoek kwam, stond onze garage vol koffers. Daarin zaten koffiebonen, wierook en kruiden met een geur die nergens anders in Nederland te vinden was. Op de terugweg verdwenen er stroopwafels, pakken hagelslag en blokken Goudse kaas in. Binnen de Ethiopische gemeenschap is het heel normaal om iets mee te geven aan iemand die toevallig dezelfde kant op reist. Een tas voor een neef, medicijnen voor een tante, een pakketje voor een kennis van een kennis. Liefde, leerde ik, is iets voor elkaar meenemen in een koffer.
2. Where Are We Going - Efrat Zehavi, (2020-2023)
‘Waar ga je naartoe?’
Het is een simpele vraag, maar wanneer kunstenaar Efrat Zehavi die aan voorbijgangers in Rotterdam stelt, beginnen mensen vaak over waar ze vandaan komen. Over een andere stad, een ander land, een ander leven.
Die ontmoetingen vormden de basis voor Where Are We Going (2020-2023). Terwijl Zehavi met haar gesprekspartners kletst, boetseert ze hun gezichten in klei; een materiaal dat zich gemakkelijk laat kneden en vervormen. De klei beweegt letterlijk mee met de verhalen die worden verteld. Geen van de portretten voelt definitief of afgerond, waarmee Zehavi lijkt te willen laten zien dat identiteit nooit af is. Een verhuizing, een oversteek, een toevallige ontmoeting of een afscheid. Alles wat we meemaken laat een indruk achter en vormt ons opnieuw. Dat idee, dat identiteit niet vastligt maar voortdurend in beweging is, kan onzekerheid oproepen. Toch stralen de portretten van Zehavi iets anders uit. Naast elkaar opgesteld gaan de verschillende gezichten een gesprek met elkaar aan en vormen ze een rijk collectief portret van Rotterdam.
3. The Bus - Red Grooms (1995)
Ik hecht persoonlijk veel waarde aan mijn onderweg-momenten: in de trein, op de fiets of in de bus. Momenten waarop je niets anders hoeft te doen dan uit het raam staren, wegdromen of de stad aan je voorbij zien trekken. De stad wordt dan een personage. Of beter gezegd: een levend organisme.
Dat gevoel herken ik in deze levensgrote stadsbus van Red Grooms, gemaakt van onder meer hout, papier-maché, leer en textiel. New York, de stad die hem inspireert en haar onuitputtelijke ritme, bruisen door in de kleuren en de vormgeving.
In de bus tref je dezelfde ‘types’ aan die je ook in het echt tegenkomt. Het meisje met de koptelefoon op. De oude man met zijn krant. Het kind dat onmogelijk stil kan blijven zitten. Het is een momentopname van het stadsleven.
Ik moet denken aan het gevoel dat me soms overvalt wanneer ik op een drukke straat sta, omringd door mensen die ik nooit zal kennen. Iedereen is onderweg naar iets of iemand. Er zit iets opwindends in dat besef: hoeveel verhalen er om je heen bestaan, hoeveel richtingen een leven uit kan gaan. Zoals het jazzliedje I'll Take Manhattan van Blossom Dearie luidt, is de grote stad een prachtspeeltje. Enerverend, maar onverwacht ook troostrijk! Tussen al die onbekenden hoef je even niemand te zijn behalve jezelf.
4. Space Refugee - Omar Imam (2019)
Van Damascus via Beiroet naar Amsterdam en Rotterdam. Omar Imams kunstwerk draagt die reis letterlijk met zich mee, samen met de oorlogsverhalen die eraan voorafgingen.
Op het eerste gezicht oogt het werk vrolijk en misschien zelfs een beetje flauw, want ja: een vader op een reusachtige skippybal, naast hem zijn dochter met een enorme blauwe lolly. Maar als je beter kijkt zie je dat ze de lolly vast houdt als een trofee, of misschien zelfs als een wapen. Als je nog beter kijkt, zie je dat de skippybal bedekt is met duizenden miniatuursoldaten. Plotseling kantelt het beeld. Die vrolijkheid krijgt een schaduw.
De twee figuren zijn Imam en zijn dochter. Het grote kunstwerk lijkt allerlei tegenstellingen in kaart te willen brengen. Kinderspeelgoed tegenover militarisme. Verbeelding tegenover oorlog. Een vader die met zijn kind speelt tegenover een verleden dat zich niet laat afschudden. Doordat het werk niet vervalt in grote woorden of slogans als ‘make peace not war’, komt het extra hard binnen. De boodschap zit in wat onmogelijk met elkaar lijkt te rijmen. Het is de absurditeit van oorlog.
Imam, die de Syrische burgeroorlog van dichtbij meemaakte, gebruikt humor niet om de pijn te verbergen, maar om die draaglijk te maken. Je weet niet goed of je moet glimlachen of slikken, of je moet rouwen of dat je je getroost moet voelen door dit kunstwerk. Misschien al deze emoties tegelijk.
5. Segment van de Berlijnse Muur - UL12.41 (1975 - 1989)
Midden in Fenix staat een bijzonder stuk geschiedenis: een echt segment van de Berlijnse Muur. Deze muur verdeelde Berlijn bijna dertig jaar lang in een oostelijk en westelijk deel en groeide uit tot een wereldwijd symbool van scheiding en onvrijheid. Op het eerste gezicht zie je vooral een massief blok beton, maar achter dat beton bestonden talloze verhalen van mensen die gescheiden werden van familie, vrienden en geliefden. Na de val van de muur in 1989 veranderde het grijze oppervlak langzaam in een canvas vol graffiti, protestteksten en boodschappen van hoop.
Benieuwd geworden? In De Meestergids (NTR) vanuit Fenix in Rotterdam hoor je meer! Je ziet de aflevering vanavond om 20:25 uur op NPO 2 en gelijk daarna op NPO Start.
