Tip van Naomi Ronner
Dag lieve Paulien
Paulien Cornelisse was een taalvirtuoos, geen taalfanaat. Een taalfanaat doet mij denken aan iemand zoals mijn oma, die als een soort politieagent de taalfouten in de krant en op de radio opspeurde, om vervolgens uiteen te zetten dat die journalisten niet deugden. Een taalvirtuoos daarentegen is creatief en open van geest, denkt buiten de hokjes en maakt voelbaar dat taal vooral leuk is.
Ter herdenking van Paulien Cornelisse, schrijver, columniste en cabaretier, keek ik gisteren een van haar theatervoorstellingen. Op mijn laptopbeeldscherm verschijnt ze met haar iconische rode lippenstift en die charismatische frons tussen haar wenkbrauwen. Wat neurotisch weidt ze uit over een plakbandje dat op de vloer van het podium zit, waarna ik meteen begin te lachen.
We wisten het natuurlijk al, maar toch voelt het als een klap om haar weer te zien. Zo origineel, geestig, intelligent en charmant. En dan te moeten bedenken dat we daar voortaan in de verleden tijd over spreken.
Uit haar werk is duidelijk dat nieuwsgierigheid naar mensen en culturen voor haar begon met taal. Voor de VPRO maakte ze in 2020 de prachtige documentaireserie Tokidoki over Japan, het land waar ze een deel van haar studietijd doorbracht. Iedere aflevering draait er om een Japans woord. Ik keek de serie nadat ik zelf met mijn ouders door Japan had gereisd, nog altijd verwonderd over de tradities, mentaliteit en gewoonten die ik daar was tegengekomen. In de serie stond ze de ene keer bibberend in een wit gewaad voor een ijskoude waterval om een vergevingsritueel te ondergaan, de andere keer gooide ze tafels omver met gefrustreerde Japanse vrouwen. Taal was voor haar een manier om de wereld beter te begrijpen. ‘Als je van taal houdt, hoef je je nooit te vervelen,’ zei ze onlangs nog tijdens een uitzending van De Slimste Mens (KRO-NCRV).
Haar droogkomische theatervoorstellingen zaten vol eigenzinnige observaties over taal en mensen. Van haar ergernis aan mensen die inademend praten tot een woord als ‘pipetteren’. Met aandacht voor wat anderen geen twee seconden overwegen, wist ze volle theaterzalen te trekken en lezers te vermaken met haar boeken en columns. Toen ik tijdens mijn studententijd noodgedwongen mijn Volkskrantabonnement opzegde, miste ik haar kleine columns rechtsonder op de pagina. Ik las ze altijd voordat ik aan de headlines begon.
Aanstalten (BNNVARA)
‘Schildklierkanker? Schuldklierkanker, zo had het beter genoemd kunnen worden,’ grapt ze. In haar cabaretvoorstelling Aanstalten (BNNVARA) uit 2024 vertelt Paulien met haar nonchalante humor over de diagnose die haar leven op zijn kop zette.
‘Je mag best over iets vertellen wat erg voor je is, maar als je er nog middenin zit, werkt het niet,’ zei ze in 2024, kort nadat ze bekendmaakte dat ze ziek was. Die afweging begrijp ik goed. Om iets pijnlijks goed te kunnen vertellen, is een zekere ironie nodig, een beetje afstand tussen de ervaring zelf en het verhaal dat je er later van maakt. In Aanstalten (BNNVARA) heeft Paulien die afstand gevonden. Ze neemt je mee in haar catharsis. Op een tafel met een hoopje aarde laat ze met Playmobil zien hoe ze wakker werd na haar schildklieroperatie. De periode van herstel die daarop volgde, viel haar fysiek en vooral geestelijk zwaar. Ze begraaft het Playmobil-poppetje onder de aarde, totdat alleen het hoofdje nog boven de grond uitsteekt. Een seconde later maakt ze een grap over iets wat ze zei tegen haar arts tijdens een telefonisch consult; het gelach klinkt weer door de zaal. Humor en leed zijn familie van elkaar. Aanstalten(BNNVARA) toont zo mooi de kracht van dat verwantschap.
“Ik krijg een infuus en lig daarna een tijdje op apegapen. Dan heb je verder in weinig dingen zin, behalve nadenken over het woord 'apegapen'. Gapen apen veel? Ik stel mij een gapende aap voor; ik denk dat apen niet per se veel, maar wel altijd vol overgave gapen.” schreef ze in haar laatste Volkskrantcolumn.
Dag lieve Paulien!
