Tip van Naomi Ronner

In gesprek met Sadettin Kırmızıyüz, maker van KAMELEON

De voorstelling KAMELEON van acteur, theatermaker, schrijver en artistiek leider Sadettin Kırmızıyüz ging deze week in première. Het is een voorstelling die aanvankelijk vooral níét over identiteit moest gaan. ‘Wie is nou precies de kameleon?’ vraagt hij zich hardop af, wanneer ik Sadettin spreek na zijn eerste try-out. Is het zijn dochter, hijzelf of de clown die van kleur verandert? 

KAMELEON NPO Cultuur
Fotograaf: Bart Grietens

Als clown rent Sadettin tijdens de voorstelling hulpeloos achter de spotlight aan, die zich in rap tempo over het toneel verplaatst. Hij doet onhandige dansjes en draagt een geforceerde glimlach die elk moment in een huilbui lijkt te kunnen omslaan. ‘Maar daar gaan we het niet over hebben’, herhaalt Sadettin telkens wanneer hij in de voorstelling toch weer een anekdote of observatie oprakelt die wijst op de sociaalpolitieke ontwikkelingen van vandaag de dag. 

Een belangrijk vertrekpunt voor KAMELEON was de geboorte van zijn dochter, die qua uiterlijk sterk op haar moeder lijkt: wit, blond en met blauwe ogen. Haar komst confronteerde Sadettin met een wereld waarin hij anders wordt gezien dan voorheen. 

‘Mijn oudste zoon lijkt heel erg op mij. Die is donker, heeft ook de donkere krullen die ik zelf ooit had. En mijn dochter lijkt meer op haar moeder, dus heel erg wit.’ Hij merkte dat mensen hem anders benaderden wanneer hij met zijn dochter op pad was dan wanneer hij met zijn zoon was. ‘Met mijn zoon ben ik toch echt een Turk. En wanneer ik met mijn dochter ben, dan ben ik iemand die in een biculturele relatie zit. Dan heb ik vaker gesprekken met bakfietsmoeders,’ vertelt Sadettin openhartig.

De vlucht die niet lukt

Woorden als ‘remigratie’ en ‘terugkeerbevordering’ zijn voor de theatermaker geen abstracte politieke termen. Ze raken aan zijn eigen leven, aan dat van zijn ouders en zijn kinderen. ‘Ik zou willen dat ik voorstellingen kon maken over klimaatverandering, de huizenmarkt of het onderwijsstelsel dat in Nederland steeds faillieter raakt. Maar ik kom daar niet aan toe, omdat ik ben wie ik ben. Ik ben een kind van Turkse gastarbeiders, een tweede generatie Turkse Nederlander en vader van drie kinderen met mijn achternaam,’ zegt Sadettin.

De poging om aan racisme en discriminatie te ontsnappen, is in KAMELEON bij voorbaat gedoemd te mislukken. Dat voorspelde zijn regisseur Jetse Batelaan al vroeg in het maakproces, vertelt Sadettin. ‘Die zei: je kan wel heel hard roepen: ik ga een clownsvoorstelling maken en dan hoef ik het hier niet meer over te hebben. Maar ja, dat is onvermijdelijk.’ KAMELEON voelt dan ook aan als een grap die niet wíl lukken. Het telkens weer botsen op de werkelijkheid vormt de onderstroom van de voorstelling.

De last en liefde van een erfenis 

In een scene vertelt Sadettin hoe een vader in bad de Mongolenvlek op de rug van zijn ‘witte prinsesje’ hardnekkig probeert weg te poetsen. Als hij maar hard genoeg schrobt, zal de vlek verdwijnen en haar witte huid helemaal wit zijn. Die witheid zou haar beschermen tegen het onrecht dat hij zelf heeft ervaren. Hij vertelt meerdere wrange anekdotes, die laten zien hoe diep de angst voor discriminatie kan doorwerken. En hoe menselijk de wens is om je kinderen te beschermen tegen pijn die je zelf zo goed kent.

Tegen het einde van de voorstelling draagt Sadettin een fragment voor uit Laatste brief aan mijn zoon, van de Turkse dichter Nâzım Hikmet. Een passage die me bij de keel greep en de voorstelling nog meer gelaagdheid geeft:

Leef niet op deze aarde als een huurder, of als een gast in een zomerhuisje. Leef in deze wereld alsof het het huis van je vader is.

KAMELEON is tot en met halverwege februari in verschillende theaters door het hele land te zien. Benieuwd naar het werk van Sadettin Kirmiziyüz? Kijk dan de documentaire Thuis bij de Familie K. (NTR) die een inkijk geeft in zijn creatieve geest via de ogen van zijn familieleden.

Je kijkt Thuis bij de Familie K. (NTR) hier op NPO Start

In gesprek met Sadettin Kırmızıyüz, maker van KAMELEON

Meer NPO Cultuur