Tip van Naomi Ronner
NOISE (Club Gewalt): haal het beste uit een crisis
‘Stress juice! Stress juice! Stress juice!’ De woorden stuiteren over elkaar heen terwijl witte tl-lichten driftig door de zaal flikkeren. Vijf identiek geklede performers - een strak grijs pak, een rode pruik en een grote zwarte bril - wisselen elkaar af achter een keyboard. Dan verschijnt er opeens een gigantische oogbal van papier-maché op het podium en rennen de theatermakers de zaal uit in een soort meta-paparazzichase. ‘Kun je me nog volgen?’ is de retorische vraag die als een leitmotiv door de voorstelling blijft terugkeren. Retorisch, want zowel het verhaal als de wereld die het probeert te bevatten, zijn nauwelijks te volgen.
‘Ik ga dat niet wegnemen in de voorstelling. Al zijn er mensen die dat graag zouden willen.’ Fascisme, klimaatverandering, oorlog en hyperindividualisme: regisseur, performer en maker Sanna Elon Vrij neemt ze allemaal mee in NOISE, de nieuwe muziektheatervoorstelling van Club Gewalt. De voorstelling adresseert hoe zij de staat van de wereld anno 2026, te midden van een persoonlijke crisis, ervaart en maakt die niet rooskleuriger dan hij is. ‘Sommige mensen ervaren het best wel als een duistere voorstelling’, zegt ze.
Haar kind werd geboren op dezelfde dag dat Trump werd herkozen, zo leren we aan het begin van de voorstelling. Even later klinken zware synthesizers bijna als de doordringende brul van een oorlogsvliegtuig. Met muziek, beeld en monologen die over elkaar heen buitelen, beweegt Sanna tussen persoonlijke anekdotes en grotere maatschappelijke vragen.
Iets te verliezen
Ideeën voor NOISE ontstonden deels tijdens een residentie in Berlijn, waar Sanna samen met twee andere Club Gewalt-leden een onderwerp vanuit de artistieke praktijk onderzocht. Dat gebeurde na een periode waarin haar persoonlijke leven behoorlijk op zijn kop had gestaan. Het moederschap, een burn-out en een postnatale depressie kwamen samen met een wereld die haar steeds nadrukkelijker met dreigende rampspoed confronteerde. ‘Ik vond het echt heel erg moeilijk dat ik leefde’, vertelt Sanna. Dat ze dit gevoel juist ervoer nadat ze een kind op de wereld had gezet, maakte het des te confronterender. ‘Ik hou van mijn kind. En ik moet wel het leven zelf de moeite waard vinden. Anders word ik cynisch. En dat cynisme, dat gaat gewoon niet’, zegt Sanna. ‘Als individu en als wereld hebben we echt iets te verliezen.’
Ik kan de staat van de wereld niet wegnemen, maar ik kan wel bedenken hoe ik me ertoe wil verhouden. Zonder dat ik me ervan afsluit.
Op de ochtend voordat ik NOISE zie, kijk ik naar een interview met kunstenaar Tracey Emin. Ze vertelt over de onbevangenheid waarmee ze als jonge kunstenaar in kunst geloofde: in de mogelijkheid dat kunst iets kon veranderen, misschien zelfs de wereld kon redden. ‘Ik ben terug bij die onschuld van toen’, zegt Emin. Het is een prachtige overtuiging. Maar als Gen Z’er, opgegroeid te midden van opeenvolgende crises, merk ik hoe moeilijk het soms is om dat geloof vast te houden. Hoe maak je kunst in een tijd van polycrisis? Onder welke omstandigheden ontstaat kunst wanneer gedeelde idealen afbrokkelen en hoop verandert in een vermoeide spier die zich maar moeilijk laat trainen?
Misschien begint het antwoord bij ‘opnieuw verliefd worden op het mens-zijn’, een citaat van de Canadese schrijver en psychotherapeut Kai Cheng Thom dat als een onderstroom door NOISE loopt. Soms letterlijk, op een scherm waarop zinnen verschijnen die nog even nagalmen nadat Sanna ze in het donker en in stilte heeft ingetikt, soms in de engelzuivere meerstemmige zang: ‘What if we let it fuel us, all the fury, all the sadness, all the misery…’
NOISE kauwt geen kant-en-klare handleiding voor je uit die zegt hoe je dat ‘opnieuw verliefd worden’ moet doen. En toch valt de voorstelling niet fatalistisch te noemen.
‘Ik kan de staat van de wereld niet wegnemen, maar ik kan wel bedenken hoe ik me ertoe wil verhouden. Zonder dat ik me ervan afsluit’, zegt Sanna. Zelf vindt ze NOISE dan ook niet cynisch, ‘Ik stel niet dat het allemaal de moeite niet waard is, of dat de wereld de moeite niet waard is. Er is heel veel ellende en die ellende is verschrikkelijk. Maar het is de moeite waard om van het leven te houden. En van het mens-zijn. Om er liefde voor te ervaren, inclusief de kwetsbaarheid die daarbij komt kijken. Dat moeten we als bron hebben’, onderbouwt Sanna.
‘Wees nieuwsgierig. Probeer het niet te veel te snappen, maar laat het over je heen komen, van begin tot eind. Ook de cringe en de lelijkheid, want die hebben ook waarde.’, Dat is vooral wat Sanna het publiek dat de voorstelling nog moet zien op het hart wil drukken.
Agency en de kracht van verbeelding
Naast heel veel Rick & Morty kijken - een animatieserie voor volwassenen - putte Sanna voor de creatieve vormgeving van de voorstelling inspiratie uit Burnout: The Secret to Solving the Stress Cycle van Amelia en Emily Nagoski, een populairwetenschappelijk boek over wat stress met je lichaam doet en hoe je ermee kunt omgaan. Hoewel NOISE de spot drijft met de ‘zelfhulpseminar’ - een vorm die op nogal platte wijze grote vragen als ‘wat is mijn zingeving?’ probeert te tackelen - kunnen zelfhulpboeken volgens Sanna meer zijn dan naïef neoliberaal gereedschap.
‘Persoonlijk haal ik er iets uit om beter te begrijpen hoe bepaalde systemen in mijn hoofd werken. Het geeft mij iets meer agency. In een wereld die de hele tijd tegen mij zegt dat ik geen agency heb,’ vertelt ze. ‘Ik denk dat het internet en het fascisme ons willen laten geloven dat er geen andere opties zijn. We worden verbeeldingsarm gemaakt, maar er zit zoveel kracht in de verbeelding. En ik geloof dat dat kunst is.’
Even later sta ik bij de koffieautomaat, het gesprek met Sanna nog vers in mijn hoofd; de vermoeide spier die hoop heet voelt ineens weer iets sterker.
NOISE is t/m december te zien in verschillende theaters in Nederland en België, waaronder Tilburg, Rotterdam, Antwerpen, Den Haag en Utrecht. Kun je niet wachten? Bekijk dan alvast de uitzending van Op de planken (NTR) over de musical ANTROPOCEEN van Club Gewalt.
