Tip van Naomi Ronner
Black Is Beautiful: Een dringende kijktip!
Iedereen heeft vast zijn foto’s gezien. Dat durf ik wel te stellen. Op albumhoezen, in vergeelde tijdschriften, in documentaires over muziek, Harlem of Muhammad Ali. Zijn beelden hebben de tijd doorstaan, maar de naam van de man achter de camera is veel minder bekend. Hoe kan een naam die zo veel heeft betekend voor de emancipatie van zwarte gemeenschap geruisloos uit het collectieve geheugen verdwijnen? Onvergefelijk, is het. De Afro-Amerikaanse fotograaf Kwame Brathwaite legde het leven in Harlem vast met een liefde die van zijn foto’s afstraalt. De roodbruine bakstenen, de mensen op straat, het legendarische Apollo Theater, waar alle grote jazz- en soulartiesten hebben opgetreden. Harlem, de wijk in New York die uitgroeide tot een kloppend hart van de zwarte cultuur. ‘It is where black life begins and ends’, zegt Gabrielle Union in de documentaire Black Is Beautiful: The Kwame Brathwaite Story (Omroep ZWART). In Brathwaites werk is Harlem een thuis, een gemeenschap en een wereld die het waard is om gevierd te worden. Zet je schrap, want Brathwaites verhaal heeft mij in ieder geval diep geraakt.
Grandassaland
De zwarte nationalist Carlos A. Cooks noemde Afrika ‘Grandassaland’. In 1974 reisde Kwame voor het eerst naar Grandassaland, als fotograaf tijdens de tournee van de Jackson 5. Hij fotografeerde er met een honger alsof zijn leven ervan afhing. Verliefd, werd hij op het continent waar zijn wortels lagen, maar dat hij nauwelijks kende, waar hij zelfs nooit eerder voet aan de grond had gezet. Wat tot dan toe een verre afkomst was geweest, werd ineens een plek, een landschap, een gedeelde werkelijkheid. Ook zijn naam veranderde. Gilbert Ronald Brathwaite werd Kwame, een eerbetoon aan de Ghanese onafhankelijkheidsleider Kwame Nkrumah. In die nieuwe naam zat Kwame’s verlangen om dichter bij zijn geschiedenis te komen en de verbinding met zijn afkomst te voelen.
Die naam Grandassaland leeft voort in de Grandassa Models, het collectief dat Kwame Brathwaite samen met zijn broer Elombe oprichtte om de schoonheid van zwarte vrouwen te vieren.
Toen ik nog lange krullen had die wild om mijn hoofd dansten, wees mijn zwarte moeder me erop dat ik ze moest temmen. Met water, olie en andere haarproducten moesten ze er ‘verzorgd’ uitzien. Vooral bij een sollicitatiegesprek of een andere formele gelegenheid hamerde ze daarop. Steevast haalde ik dan Toni Morrison aan, die ooit zei: ‘I am going to stay here on the margins, and let the center look for me.’ Mijn moeder rolde dan met haar ogen en dat kan ik haar niet kwalijk nemen. Net als zoveel andere vrouwen van kleur groeide ze op onder de tirannie van stijltangen en relaxers, in een wereld die haar vertelde dat kroeshaar gelijk staat aan onverzorgd haar.
Ik vind Morrisons woorden prachtig, omdat ze op het eerste gezicht passief lijken, maar in wezen allesbehalve passief zijn. Het centrum jou laten opzoeken, in plaats van jezelf naar het centrum te plooien, is een politieke keuze die getuigt van waardigheid. In de jaren zestig en zeventig lieten de Grandassa Models uit Harlem, het centrum hen opzoeken. Met hun natuurlijke afrokapsels en kleurrijke kleding, geïnspireerd op Afrikaanse culturen, droegen ze de boodschap uit dat zwart mooi is. ‘Black Is Beautiful’ was een afwijzing van de witte schoonheidsidealen die bepaalden hoe zwarte vrouwen eruit hoorden te zien.
Prachtig, zelfbewust en onmiskenbaar trots
Op Brathwaites portretten spat de schoonheid van het beeld af, tegen achtergronden in okergeel en felgroen. De vrouwen zijn prachtig, zelfbewust en onmiskenbaar trots. Hun blikken en hun houding eisen geen goedkeuring. Ze zijn er, op hun eigen voorwaarden. Uit Brathwaites lens spreekt een ontroerende vorm van de male gaze, een blik die zijn vrouwelijke subjecten niet wil bezitten of reduceren tot object, maar juist wil verheffen. En daarom durf ik brutaal te beloven dat dit tot de krachtigste fotografie behoort die je ooit zult zien.
