Tip van Rachel Pouwer
Van jazz hands naar fascisme: Dennis Vanderbroeck trekt alle kleur uit Cabaret
In een lege DeLaMar staan we midden in de Kit Kat Club. Althans, zo voelt het. De rode tinten, het fluweel en de 360-graden-opstelling van het publiek brengen je direct naar de wereld van Cabaret. Maar achter die uitbundige clubwereld zit een heel precies en gelaagd idee. Scenograaf Dennis Vanderbroeck ontwierp met zijn studio het toneelbeeld voor de musical, waarin de wereld langzaam verandert van een kleurrijke vrijplaats in een steeds grimmiger werkelijkheid. En daarvoor hoefde hij niet eens ver te zoeken naar inspiratie: die vond hij in het theater zelf.
Geen decor, maar een spiegel
Als je aan Cabaret denkt, zie je misschien een Berlijnse nachtclub uit de jaren dertig voor je, met tafeltjes, lampjes en rood fluweel. Dennis Vanderbroeck koos bewust een andere route. "Daarom haat ik het woord decor, omdat ik geen decoratieve sets hoop te maken. Dus ik zeg altijd scenografie of toneelbeeld." Zijn uitgangspunt is juist om zo min mogelijk toe te voegen. "Ik vraag me altijd af, wat heb je eigenlijk echt nodig? En alles wat dan niet echt nodig is, dat moet er gewoon uit." Voor Cabaret ontwierp Vanderbroeck een speelomgeving waarin de acteurs razendsnel kunnen schakelen tussen de Kit Kat Club en de andere locaties uit de verhaallijn van de musical. Een lift mocht daarbij niet ontbreken. "Ik wilde sowieso een lift erin, omdat ik dacht: ja, we doen een musical met Chantal Janzen, toch? Dus dan moet je een lift hebben."
De scenografie volgt de ontwikkeling van het verhaal. Wat begint als een uitbundige, kleurrijke clubwereld, verandert langzaam in iets onheilspellends. "De dramaturgie van de voorstelling begint cute en jazz hands en het eindigt eigenlijk in totale deconstructie en fascisme." De kleur verdwijnt steeds verder, totdat het toneelbeeld na de pauze compleet is veranderd. "We gaan van rood pluche naar pitch black." Uiteindelijk wordt zelfs de constructie van het theater zichtbaar. "Je ziet het theaterhuis. Dus eigenlijk is het het deconstrueren van het beeld." Het resultaat is geen verandering van decor om de verandering zelf, maar een visuele ontwikkeling die de dreiging in het verhaal voelbaar maakt.
360 graden
Ook de opstelling van het publiek is onderdeel van het ontwerp. De toeschouwers zitten rondom het speelvlak en kijken daardoor niet alleen naar de acteurs, maar ook naar elkaar. Dat heeft gevolgen voor iedereen in de zaal. "Je kan als danser of acteur niet heel even zo uitademen of even je rol laten vallen, want er is altijd wel iemand die het ziet", vertelt Vanderbroeck over de uitdaging voor de spelers. Tegelijkertijd is juist dat ongemakkelijke gevoel interessant. "Ik vind het ook natuurlijk cool dat als je hier als bezoeker in de zaal zit, je ook geconfronteerd wordt met jezelf, omdat je kijkt naar iemand die tegenover je zit." Het publiek wordt zo onderdeel van de ervaring. "Het publiek voelt zich overal een betje comfortabel en een beetje onveilig."
Een van de grootste wensen van Vanderbroeck was om niet alleen het toneel, maar de complete zaal van kleur te laten veranderen. "Ik wilde alle rode stoelen in de zaal van DeLaMar zwart maken. Maar dat bleek praktisch niet haalbaar in de twintig minuten van de pauze van de voorstelling." In plaats daarvan gebruikt hij nu natriumlampen waarmee de kleur uit de ruimte wordt getrokken. Na de pauze gaat het licht aan en blijkt alles zwart. Vanderbroeck: "Het is gewoon vet dat je als bezoeker gewoon even in een state of confusion bent als je terugkomt na je pauzedrankje."
Kunst als waarschuwing
De wereld van Cabaret speelt zich af in het Berlijn van de jaren dertig, wanneer het fascisme opkomt. In de Kit Kat Club is ruimte voor seksualiteit, queer expressie en vrijheid. Maar die vrijheid komt steeds meer onder druk te staan. Voor Vanderbroeck maakt dat het verhaal bijzonder actueel. "Uiteindelijk gaat het voor mij ook over hoe belangrijk de kunsten zijn. En hoe belangrijk expressie eigenlijk is. En als dat wordt gedowngrade en verboden wordt, dan wordt het heel gevaarlijk." Tijdens de try-outs werd die actualiteit voor hem steeds voelbaarder. "Het is echt wel ruig en accuraat. En ja, de hele voorstelling is een waarschuwing.." Juist daarom is hij blij dat het verhaal in een grote musicalproductie zoveel mensen kan bereiken. "Het gaat er uiteindelijk ook gewoon over dat ik wil dat zoveel mogelijk mensen dingen zien."
Ook regisseur Daria Bukvić heeft een sterke persoonlijke connectie met Cabaret. Ze wilde de musical niet alleen maken vanwege de kans om Chantal Janzen terug naar het theater te brengen, maar vooral vanwege de maatschappelijke thematiek. "Het is gewoon angstaanjagend hoe actueel Cabaret nu weer is." Voor Bukvić is de voorstelling meer dan een avond entertainment. "Hoe gaaf is het dat we zo'n podium krijgen om niet alleen maar mensen een geweldige avond uit te bezorgen, maar ook echt op te roepen tot moed. Ik wil dat het publiek niet alleen kijkt naar wat er op het toneel gebeurt, maar ook nadenkt over hun eigen verantwoordelijkheid. We moeten ons uitspreken wanneer we onrecht zien, we moeten voor elkaar opstaan, omdat we anders allemaal de sjaak zijn."
Je ziet mijn hele inteview met Dennis Vanderbroeck en Daria Bukvić in NPO Cultuur (NTR) op vrijdag 13 november om 14:40 uur op NPO 2 en gelijk daarna op NPO Start.
